Нээлт

“Миний хөөрхөн шүдний аялал”, “Нууцын эрэлд”,”Хаалган хадны нууц”, “Эвтэй найзууд”, “Шидэт шүүр” зэрэг тайз, дэлгэцийн олон жүжиг, цуврал анимэйшний автор, хүүхдийн зохиолч Н.Мандалын “Нээлт” бүтээлийг уншигчдадаа хүргэж байна. Тэрбээр 1999 оноос хүүхэд багачуудад зориулан зохиол бүтээл бичиж эхэлсэн бөгөөд өнгөрсөн хугацаанд “Болсон явдал”, “Зэгэл биет чалчаахай”, “Хип хоп мандтугай”, “Пөөвгөө” зэрэг 60 гаруй номыг бяцхан уншигчдадаа хүргэжээ. Мөн Монгол Улсын Хүүхэлдэйн театр болон орон нутгийн Хөгжимт драмын театрууд, хэвлэлийн газрууд, боловсролын байгууллагынхантай хамтран ажиллаж, хүүхэд багачуудыг ном зохиол, урлагийн бүтээлээр дамжуулан соён гэгээрүүлэх, төлөвшүүлэх үйлсэд үнэтэй хувь нэмэр оруулж ирсэн байна. Н.Мандал хамгийн сүүлд Д.Нацагдоржийн мэндэлсний 120 жилийн ойг тохиолдуулан Монголын зохиолчдын эвлэлээс зохион байгуулсан хүүхдийн зохиолын “Мэргэн бөөдий” анхдугаар уралдаанд хүүрнэл зохиолын төрөлд “Амьд зураг” бүтээлээрээ дэд байрт шалгарсан юм.

Нээлт

Зун цагийн шатаам халуун наран гудайн доош­­­лох үеэр нэгэн айл өвлийн сууцнаас зус­лан руу­­гаа хогшлоо ачаалаад хөдөлжээ. Хор­воогийн эгэл жирийн гэгээнээс бүгэн хоолны шүү­гээний арын давчуухан завсарт унтаж бай­сан арваад хү­рэн жоом нүүдэл дагасныг хэн ч ан­заарсангүй ээ. Жоомнууд тээгдэж явсан тэрэгнийхээ айхав­тар хүчтэй дуу чимээ, сүрхий доргион чи­чир­гээ­нийг дөнгөж намдмагц модны ширх­гээс зуурч бай­сан хөлнүүдээ суллан хэсэг амар­сан авч гад­наас нэвт шувт орж ирэх хурц ягаан туяа, задгай сэрүүн агаарыг үл ойлгохдоо түгшицгээж эхлэв. Яг тэр үед гэнэтийн гай нүүрлэж орогнож бай­сан хуучин модон шүүгээ газарт тасхийн унах нь тэр ээ! Хүчтэй сэгсрэлтэд өртсөн Паа жоом хол ши­дэгдэн шороон дээр унаж, хэт цочирдсоноос болоод ухаан алдсан байв. Тэрбээр хэдий удаан ийнхүү гэдрэг харан хэвтсэнийг бүү мэд, нэг л мэдэхүл ам руу нь аагтай гашуун шингэн гул­сан орж байх бөгөөд арайхийн хоёр тэмтрүүлээ хөдөлгөн нүдээ сая нээлээ. Нүднийх нь өмнө эхлээд жижиг хар юм бүртэлзэж, сүүл­дээ өрөөлийн тэмтрүүл чичигнэж байх нь тод ха­раг­дахад Паа цочин ухасхийлээ. Нээрэн л түүний дээрээс хачин жижигхэн юм тонгойн байсан бөгөөд часхийсэн дуу гаргаж,

-“Бүү ай! Би бол ажилчин шоргоолж. Та на­рыг энд огт үзэгдээгүй болохоор “холын гийчид баларч яваа юм байна” гэж таагаад туслахаар ирцгээлээ гэв.

-Юу? Манай хэд бас энд байна гэж үү?

-Байгаа. Бид олсон. Дахиад самнан хайцгааж ч байна. Та нар хаанаас яваа хэн гээч вэ? 

-Жоом. Сууцанд амьдардаг жоом.

-Тэгнэ ээ, тэр! Би бүр мэдээд байсан юм. 

-Юу мэдсэн гэж?

-Та бүгдийг тансаг газраас ирж дээ гэж. Ийм содон гялгар нуруу туруу, турьхан хөлөөр чинь мэдсэн. Манайхны төрөл нэгт зарим шор­гоолж бас сууцанд амьдардаг гэж сонссон. Тэд биднээс өөр, гялгар шар дээлтэй, ер нь л их зантай амь­тад. За, за явцгаая! гээд жоомыг да­хин үг хэлэх сөхөөгүй байтал ихэд эелдэг дуугаар “Би ча­майг өөрсдийнхөн дээр чинь аваа­чиж өгнө” гээд чирэв. Паа анх удаа шороон дээр гишгэхдээ гуйвж дайван арай гэж газар хороох аж. Жоом зам зууртаа элдвийг бодов. Эртээдхэн нутагт нь орж ирсэн хоёр шар шоргоолжийг тэд­ний­хэн аймшигтайгаар тамлан алсан сан. Паа тэр хэрэгт оролцоогүй ч жигтэйхэн эвгүйцэж билээ.

-Бид юу гээчийн газар ирэв? Бидний төсөөл­дөг байсан “задгай” гээч энэ мөн үү гэж жоомыг асуухад шоргоолж толгой сэгсрэн жуумалзаж:

-Энэ бол байгаль гэснээ

-Та нар ер нь байгальд огт гарч үзээгүй юу? хэмээв.

Паа бага зэрэг нэрэлхэн: -Үгүй чиш! Бидэнд гадагшаа гарах ямар ч шаардлага байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, бид сууцан­даа тун чиг жаргалтай амьдардаг гэлээ. Шоргоолж хэсэг чимээгүй явснаа жоомноос:

-Хүүе наад нуруун дээрх чинь далавч юм уу? гэж асуулаа.

-Уг нь тийм. Гэхдээ хотжилтын явцад үүрэг нь устсан юм.

-Хотжилт гэв үү?

-Тийм дээ. Хөгжил дэвшил! Бэлэн зэлэн ор­чин.

-Тэгвэл та нар хөгжил дэвшлийнхээ ачаар ин­гэж удаан паацганадаг болоо юу?

-Харин үгүй шүү. Сууцандаа бол бид маш хур­дан жирийлгэдэг.

-Тийм л баймаар юм. Ингэж хэлээд шоргоолж юу ч юм бодоод инээв. Тэр хоёр олон шоргоолж бужигнасан газарт ирц­гээлээ. Тэнд Паатай хамт нүүн ирэгсдийн зур­­гаа нь талийгаач болчихсон гэдэргээ хараад хэв­тэж байв.

Шоргоолжнууд золгүй үхэгсдийн зүг заан:

-Пөөх, ийм сайхан амьтад ингэж бөөнөөрөө сүйдэх гэж хэмээн халаглацгаана. Тэдний дот­роос нэг нь Пааг сая харж,

-“Ашгүй нэг нь ч гэсэн амьд байна гэж дуу ал­дан “Тэр хамгийн наана хэвтэж байгаа том жоом амьсгаагаа хураахын өмнөхөн “манайх­наас амьд юм үлдвэл хорвоог уужим гээд дам­жуу­лаа­рай” гэсэн. Бүрлээч нэгний чинь үг!” гээд­хэв. Паа тэрхүү үгэнд учиргүй гайхаад л өнгөрчээ. Шоргоолжнууд амьд үлдсэн ганц жоомыг да­гуулаад гэр лүүгээ явцгаалаа. Давчуухан үүд­тэй хэрнээ дотроо их л зайтай, цэвэрхэн гэрт сууц­гаадаг аж. Тэдний ажилсаг байдал гэр до­торх бүхнээс илт. Гаднаас цугтаа орж ирсэн шор­­гоолжнуудыг эгнэн жагсахад нэг нь хүнс ху­ваарилан түгээнэ.

Паа урдаа байгаа хоолноос дур муутайхан зажилж зогсохдоо эргэн тойрноо их л ан­хаа­ралтай ажиглаж, шоргоолжнуудын барьж то­­хижуулсан оромж, хурааж нөөцөлсөн хүнс зэр­гийг гайхав. Хөгцтэй өвсийг ханаар үелүүлэн өрөх­дөө хэн нь ч залхуураагүй бололтой. Удалгүй шалмаг хөдөлгөөнтэй нарийхан жи­жиг биетэй шавжнууд унтахаар зулан хэв­тэц­гээхэд Паа дуртай дургүй хэвтсэн болов. Шө­нийн түнэр харанхуй бол жоомнуудын зу­гаал­га, цэн­гээний үе. Биеийн тамирын төрөл бүрийн тэм­цээн, хоол хүнсний худалдаа арил­жаа гээд ер бүгд үдшийн бүрийд болж өнгөрнө. Гэрийн эздийг дуг нойрондоо дугжирч эх­лэ­хэд Паа байж ядан сэрвэлзэж, холгүйгээс үнэр­­тэх модон оромжныхоо зүг жирийлгэмээр са­наг­давч гадаа хүйтэн тул яах билээ.

Бөөрлөн наалдах нэг шоргоолж хэвтрээ засан хэдэнтээ хөрвөөснөө сэрвэлзэж байгаа жоом руу эргэж:

-Чи унтахгүй яагаа вэ гэж шивнэлээ.

Паа хариуд нь:

-Надаас айгаад нойр чинь хүрэхгүй байна уу? Хэдий том биетэй ч бид та нар мэтийн өчүүхэн шавж зооглодоггүй гэж хээвнэг хэгжүүрхэв.

Өнөөх шоргоолж: -Ёстой тэгж бодоогүй юм байна шүү. Бид өөрсдийгөө барьж иддэг шавжнуудын үнэрийг ер анддаггүй. Чамайг тийм байсан сан бол юунд гэртээ авчрах сан билээ гэлээ.

-Надаас тэр үнэр чинь үнэртэхгүй байна уу?

-Үгүй чш... Шал ондоо үнэр. Юу ч гэмээр юм бэ дээ. Аа, тийм, хор. Хорны үнэр ийм байдаг. Сууцныхан ер нь их хортой нөхцөлд амьдардаг шиг билээ. Эртээдхэн манай энд сууцны хэдэн шоргоолж ногооны шүүс ууж биеэ тэнхрээхээр ирээд буцацгаасан. Нэг л их сульдсан, эвгүй үнэртэй юмнууд байсан, хөөрхийс. Шөнө ердөө ч унтахгүй, гүйцгээгээд л… Хөөе ээ, сууцныхан юунд гэрлээс айдаг вэ?

Жоом яриа дэлгэрсэнд баярлан амаа жаа­мигануулан:

-Бидэнд гэрэлд огт гарч болохгүй гэсэн хууль үйлчилдэг гэв.

-Яагаад?

-Хэрвээ бид гэрэлд гарвал тэр дороо л чадхийнэ.

-Олуулаа гарвал яах вэ? -Хамгийн аюултай юм бол тэр! Тун чиг удалгүй дээрээс утлага буудаг.

-Тэр чинь юу юм бэ?

-Төрлүүд чинь энэ тухай юу ч яриагүй хэрэг үү? Утлага бол шингэн, нунтаг янз янз. Биднийг бөөнөөр нь хороодог хор. Хамгийн аймшигтай нь дээд зэргийн амттай хоолтой маань хольж хутгасан хор.

-Ямар аймаар юм бэ!

-Жоомнуудад “хэн ч гэрэлд бүү гар” гэсэн хууль үйлчилдэг. Хууль зөрчсөн нэгнийгээ бид шийт­гэдэг. Хэтэрхий хатуу шийтгэл. Хатуу ч бай­хаас аргагүй юм. Үндэс угсаагаа тэгж л авардаг.

-Хэцүү ч юм даа.

-Хэцүү биш ээ! Бидний бие ямарч утлаганд гуравхан хоноод дасацгаадаг. “Жоомны утлага гуравхан хоног!” гэсэн эртний үг бий.

-Тийм бол ч бас яах вэ! Гэвч та нар байгальд ер амьдарч чадахгүй юу? Эсвэл огт хүсдэггүй юү? Сууцны шоргоолжнууд байгальд амьдрах дур­гүй ч бидний тухай зөндөө л дуу, шүлэг зо­хиоцгоодог гэсэн.

-Бид ч гэсэн тэгдэг. Гэвч бэлэн зэлэн хоол, тохь­­той дулаан орчин гэдэг юугаар ч сольшгүй зүйл. Шоргоолж жоомноос өөр юу ч шалгаасангүй, эр­гэж хараад хэвтэхдээ “утлага… утлага… ай­маар юм” гэж үглэсээр хурхирчээ.

Шөнийн эл ярианы дараа Паагийн толгойд өнөө бүрлээч жоомны захисан үг гэнэт орж ир­жээ.

-Тэрээр яагаад ингэж хэлсэн юм бол? Гэдэргээ харахад нь хорвоо гэгч тийм уужим ха­рагдсан юм болов уу, эс бөгөөс тэр надтай адил хэн нэгэнтэй хязгааргүй задгай газрын ту­хай хөөрөлдөж амжаа юу? Паа элдвийг бодсоор сүүлдээ жаахан унтсан байв.

Энд тэндгүй часхийх содон чимээнээр сэр­вэл шоргоолжны үүрний бяцхан үүдээр бү­дэг гэгээ орж ирсэн байлаа. Шоргоолжнууд тэр­хүү гэрлийг л хүлээж байсан мэт гадагш шуу­гилдан гарцгаав. Удалгүй үүдээр орж ирсэн гэрэл улам тодорч улбар ягаан өнгөтэй болоход гаднаас хүнсээ зөөж орж ирсэн шоргоолжнууд Пааг харан:

-Хүүе чи гараач! Энд ямар ч гэрлийн хууль үйл­­чилдэггүй! Битгий бөглөө болоод бай, гарч үнэ­рээ арилга, бид ажлаа хиймээр байна хэ­мээц­гээв. Паа хэдийгээр хурц гэрлээс халгаж байсан ч аргагүйн эрхэнд бусдын гэрийг орхин явахад хүр­лээ. Түүнийг шоргоолжны үүрнээс дөнгөж цу­хуймагц нарны дулаахан илч тосон авав. Шө­нөжин даарснаасаа болоод тэр үү, мөнөөх гэрэл түүнд их л тааламжтай санагдаж, танил шүү­гээ­нийхээ үнэрийг ч хөөхөө умартан хаа­шаа ч хамаагүй яваад баймаар болжээ. Дасал болоогүй сул шороон дээр явахад нэлээд бэрх­шээлтэй байсан тул байсхийгээд л амарна. Паагийн зам зуурт урьд нь ер үзэж хараагүй со­нин хачин ургамлууд тааралдаж, дээгүүр нь төрөл бүрийн нисдэг, гүйдэг шавж хөгжилдөн өн­гөрнө. Ногоон ургамал салхины аясаар дай­валзан байх нь жигтэй сүрдмээр боловч тэд­гээ­рээс эгшиглэн гарах намуухан аялгуу бай­га­лийн юм бүхэнтэй хөг нийлэх авай.

Паагийн ха­жуугаар өнгөрөгч хорхой бүхэн, “Хүүеэ, наад ганган амьтан чинь чухам хаанаас гараад ирэв ээ? Ганцаараа явж байхыг бодоход ижлээсээ төөр­сөн юм байлгүй дээ” гээд инээлдэн одоц­гооно. Паа тэдгээрийн жигтэй тайван байдлыг ха­чир­хахдаа “Хил хязгаар, хууль дүрэм гэгч байхгүй газарт л сая амар амгалан оршдог ажээ” хэмээн боджээ. Үзсэн харсан болгоноо алмайран ширтсээр бүүр орой болсон хойно модон байшингийн үүдэнд ирлээ. Аянчин жоом довжооны гишгүүр дээр гишгэмэгцээ цахилгаанд цохиулсан мэт огло үсрэн хурдалж, тэр л эрчээрээ танил шүү­гээ­нийхээ завсраар орж явчихав. Шүүгээнд жигтэй эль хуль байлаа. Хоолны бо­лон хуучин утлаганы үнэр холилдон хан­хийхэд дотор нь эвгүйцэвч байдаг тэнхээ­гээрээ “Энд хэн нэгэн байна уу” гэж хашхирлаа. Гэвч хариу эс сонсжээ.

Шүүгээнд орь ганцаараа бай­гаа­гаа мэдсэн залуу жоом гунигтайхан са­жил­саар ууттай гурил дээр гарч, ам дүүрэн үмхээд тух­­лан хэвтэв. Гээд хэвтэхдээ эмгийнх нь ярьж өгдөг байсан аварга том, нисдэг жоом­ны тухай үлгэрийг саналаа. “Пөөх, тийм болох юмсан. Ёстой догь! Өнөөдөр замд таарсан муусайн хор­хойнуудыг хуу айлгахсан. Ядахад олуулаа явсан бол зам зуурынхан надаар тохуурхах байсан уу? Үгүй л байхгүй юу! Би энд гав ганцаараа сууж байдаг? Ер нь гэртээ буцаж очоод ах дүү нараа энд авчиръя байз! Бүгдийг нь авчиръя! Эхлээд гүв гүнзгий нүх малтацгаана.

Шуудайтай гу­ри­лаас ахиухан зөөгөөд ханаа зузаалах юм шүү. Ха-ха-ха. Хэзээ ч дээрээс утлага буухгүй. Ямар гоё вэ! гэж ойр зуураа ярин гурилын хүүдийнээс тэсгэлгүй гулсан бууж шүүгээний завсраар бол­гоомжтойхон шагайгаад сууцныхаа эзний байн­га барьж явдаг уутны ёроолд орж хэвтлээ. Маргааш өглөө нь аянчин жоом орон гэртээ тун төвөггүйхэн шиг морилон иржээ.

Тэгтэл төрж өссөн гэрт нь хэн ч байсангүй. Шинэ төр­лийн утлаганы сулавтар үнэр хамрыг нь сэрвэг­нүү­лэхэд хэдэнтээ найтаагаад доош яв­лаа. Өөрс­дийнхнөө удтал хайсны эцэст бүүр доо­роос олов. Утлаганаас болоод барайчихсан хэ­дэн юм бөөн­дөө байцгааж байх ажээ. Хэдий­гээр тэд цөөхүүлээ болсон байвч Пааг хараад огтхон ч баяр­ласангүй. Паагийн хувьд явсан аян, зорьсон хэргийнхээ тухай бушуухан шиг дуул­гамаар бай­сан ч жоомнуудын нэг л дүнс­гэр байдлыг хараад сэтгэл хөдлөлөө хүчээр дара­хаас өөр яах билээ. Залуу жоом яриагаа эхлэх боломжтой үеийг хүлээхээр шийдсэн байна. Тэгсээр нэгэн өдөр дуусахад хөгшин жоом булт олноо өөр дээрээ дуудан цуглуулав. Тэрээр бяцхан өндөрлөгт гаран: -Нөхөд өө! Хүмүүс сууцнаасаа явцгаасан нь тодорхой боллоо.

Өчигдрөөс хойш хэн ч энд ирсэнгүй. Утлаганы үнэр ч нэлээд суларчээ. Ин­гээд бид энэ цаг мөчөөс эхлээд дээш гарцгаах нь байна. Дээш гарна гэдэг зүгээр зугаалахын нэр биш, та минь. Шинэ орон гэрээ төвхнүүлэхийн тулд байнгын эрэл хайгуул хийх хэрэгтэй! Ма­найхны зарим овсгоотой ах дүүс биднээс урь­даж хамаг сайхан үүрийг эзэмшээд байгаа нь нууц биш. Тэгэхээр зальт этгээдүүдийг залхаах цаг ирсэн. Шинэ тусгаар тогтнолын төлөө ураг­шаа! гэхэд жоомнууд “Уухай, уухай” хэмээн хашхиралдав.

Хөгшин жоом хөлөө дэвсэн чимээг нам­жаагаад:

-Зоригт ах дүүс ээ! Хамгийн тохиромжтой нүх сүв хаа буйг мэдээлэх хэн нэгэн байна уу? Гараад ир! гэлээ.

Паа догдолсондоо золтой л ухаан алдчих­сангүй. Сэтгэл зүрхэндээ тээж ирсэн үгийг бус­дад хүргэхээр урагш зүтгэжээ. Нэг л мэдэхэд хөгшин ахлагчийнхаа дэргэд ирчихсэн яриагаа эхлэв.

-Ахан дүүс ээ! Хүмүүс өөр газар луу хогшлоо ачаад нүүцгээсэн нь үнэн. Би шүүгээнд нууг­даж байсны ачаар хол явчхаад өчигдөр ирлээ. Ган­цаараа явсан юм биш ээ. Надтай хамт арваад ахан дүүс маань байсан. Гэтэл аюул болж өндрөөс шүүгээ унаж бид агаарт ши­дэгдэн унахад нө­хөд үрэгдсэн. Азаар амьд үлдсэн миний бие ихээ­хэн адал явдалтай учирч, байгальд нүдээ тайллаа. Бидний ижил хорхой шавж цөмөөрөө задгай газрыг эзэгнэнхэн байдаг бөгөөд ямар ч утлаганы үнэр мэдэхгүй амар тайван амьдарч байна. Цөмөөрөө тийшээ явцгаая. Яаж эндээс явахыг би мэднэ. Тэр сайхан газар зохицон амьд­рах нөөц бололцоо бидэнд... гээд үгээ дуус­гаагүй байтал Паагийн бөгс рүү хэн нэгэн хүчтэй дэлсээд авав. Эргээд хартал яг ар талд нь хөгшин жоом байдгаараа хилэгнэчихсэн зогсож байв.

Пааг чимээгүй болмогц хөгшин жоом урд хоёр мөчөө чичигнүүлэн:

-Нөхөд минь! Үр ач нар минь! Энэ жоом солиорчээ! Саяхны хүчтэй утлага үүний ар нуруун дээр асгарснаас зайлахгүй гэж тэн­хээ­гээрээ гүтгэхэд олон бүгд дэмжин:

-Паа галзуурчээ. Паа галзуурчээ. Сэтгэл мэд­рэлийн өвчтэй болсон байна гэхчлэн ам аман­даа хашхиралдлаа.

Зүйрлэшгүй их шуугиан дунд Паа:

-Би солиороогүй. Энэ бол нээлт! Харанхуй нүхэнд хаалга гаргасан шинэ нээлт! Жоомнуудад хоргүй амьдрах цоо шинэ эрин авчирч байна. Дуулж байна уу? Намайг сонсооч! гэж хэчнээн бахиравч үгийг нь эс сонсов.

Хөгшин жоом уурсан дороо гурав эргэлдээд:

-Орон гэрээс минь холдуулахаар хорон санаа өвөрлөсөн энэхүү жоомны үгийг бүү сонс! Босго давмагц биднийг ямаршуухан орчин угтах нь ойл­гомжтой. Төрөл нэгтнээ устгахаар зорьсон үү­нийг даруй шийтгэвэл зохилтой гэлээ. Тэгтэл жоомнууд маш хурдан цэрэглэн жаг­саж, Пааг бүслэв. Энэ бүслэлт гээч чухам юу болох, эцэстээ юугаар төгсдөгийг Паа сай­тар мэднэ. Ийм ажиллагаанд тэр нэг бус удаа орол­цож байжээ. Явж явж жоомнуудын хам­гийн зохион байгуулалттай явагддаг энэ балай ажил­лагаа өөр дээр нь ийм амархан ирчихсэн гэж үү? Жоомнууд Пааг хайр найргүй хазаж цохи­соор байгаад ухаан алдуулжээ. Хэсэг хугацааны дараа түүнийг ухаан ороход жоомон тойрог тараа­гүй байв.

Амьдаар нь хатааж алдаг эл той­рогт золгүй Паа өөрийгөө хий зүхэн тийчилж хоёр тэмтрүүлээ үгтээн зулгаана. Амьд байх­даа туялзуур хоёроо арай л тасалчихаж зүр­хэл­дэг­гүй нь бүхий л шавжанд байх ганц чанар юм даа. Паа нэгэнтээ өндийн, өөр лүү нь доогтойгоор харан мушилзах жоомон тойрогт хандав.

-Ах дүү нар аа! Тэнэг намайг өршөө! Та нар намайг суллавал би хэзээ ч дахин ирэхгүйгээр яваад өгнө. Та нартаа гай тарихгүйн тулд гадаах хаалгыг дөнгөж онгоймогц зугтъя гэж гуйлаа. Энэ бол ганц Паагийн ч биш, тойрогт үхлээ хүлээн хэвтэх бүхий л жоомны сүүлчийн ганц хүсэлт байдаг ажгуу. Гэхдээ ингэж гуйсан болгоныг гадагш тавиад байдаггүйг Паа мэднэ. Цөөхөн удаа тэрхүү аз сорьсон тоглоомонд зарим жоомыг шидэх нь бий. Жоомнууд хүний хөлтэй тулалддаг энэ тоглоомыг бусад жоом­нууд шимтэн үзэх дуртай билээ.

Манааны тойргоос ээлж солигдсон гур­ван жоом ялтны хүслийг хөгшин жоомонд дуул­га­хаар яв­сан бөгөөд удалгүй ахлагч өөрийн би­еэр хү­рэл­­цэн ирж “Эрх чөлөөний баярыг тохиол­­дуу­лан ах дүү нартаа нэг ч гэсэн цэнгүүн үзүүл­чи­хэж болох л юм” хэмээн өршөөнгүй өнгөөр хэл­лээ. Энэхүү шийдвэрийн дараагаар хоёр хоно­гийн турш хүнд хөлийн чимээ орж ирэхийг хү­лээн жоомнууд баяртаа бэлтгэв. Шалны хүрээ мод­ны ард аятайхан байрлал олж авахаар бөөн да­раалал үүсгэж, хоорондоо муудалцах энүү­хэнд.

Ингээд Паагийн эцсийн хүч шавхагдаж дуу­сахын даваан дээр ашгүй гадаах үүд онгойн, хү­мүүний хөлний чимээ хавь орчмыг доргиов. Жоомнууд бөөн хөл хөөрцөг болцгооход хөгшин жоом тэргүүтэй хэдэн зааварлагч жоом Паа дээр сүүлчийн удаа ирж, ямар ч тохиолдолд өөрс­дийхөн рүүгээ буцаж гүйж болохгүйг са­нуулаад явцгаалаа. Түүний дараахан хүмүү­ний хөл ирэхэд харуулууд ялтныг урагш хүчтэй түл­хэв. Паа ч хөлнөөс бултан жирийлээ. Яг босгоны дэргэд очмогц асар хүчтэй падхийх дуу хадав! Цэнгэгчид, “Болж!”, “Ганц сайхан” хэмээн хорсолтойгоор хашхиралдаж, харин Паа бултаж амжжээ. Бултахдаа зүгээр ч үгүй хөл рүү асар хурдтай авираад зандалчны өмдний шуумгаас зууран дэнжигнэв.

Жоомнуудын “-Тавиач!”, “-Шу­дарга бус байна” гэх хаш­хи­рааны чанга гэж тоймгүй. Тэдний эл шаард­лагыг Хүн сонсов бололтой, зүрх нь хагарах дөхсөн Пааг эрж олоод өмдөө сэгсэрч унагалаа. Цэнгүүн үзүүлэгч босго чиглэн дахин хурдлав. Тэгэхтэй зэрэгцэн зугтагчийн дээрээс сүүдэр нөмөрч падхийх дуу хоёр дахь удаагаа гарахад нийтээр “уухай” хэмээн хашхирч, харин золгүй Паа шалны нарийхан завсарт амь зулбан үлдээд амьсгаагаа даран хэсэг зогсох зуур энд тэндээс:

-Бүү хулчий! Хөдлөөч, муу өмхий ялтан! гэх хорон үгс сонсдоно. Энэ бол цэнгүүнд улайрагчдын хор малталт гэдгийг Паа мэднэ. Ийм үг сонссон ямар ч жоом яахаас ч буцахаа больж, ихэнхдээ шаахайны ул руу өөрөө гүйгээд орчихдог гэм бий. Паа тэгсэнгүй ээ. Шалны на­рийхан завсраас гуйван гарч ирээд тас гэдэргэ харан хэвтлээ.

Яг л үхсэн мэт ойчив. Хөл түү­нийг гишгэлгүй өнгөрөхдөө шүүр, тосгуур авч­ран гадагш гаргаж хаяхаар авч явлаа. Цэнгүүн өндөрлөхөд жоомнууд бөөн ярих юмтай болдог хойно доо.

-Тэр яагаад гэнэт үхчихэв?

-Үхээгүй байх. Жүжиглэсэн биз.

-Үхсэн л байгаасай!

-Тэр задгай газар, байгаль гэдэг нь тийм сай­хан юм болов уу?

-Чиш. чимээгүй, үүнийг сонсвол хөгшин жоомны хилэн бадрана шүү гэж хөөрөлджээ.