Сошиалд сохорсон монголчууд

- Харанхуй нийгмийг гэрэлтүүлэх мэдээллийн боловсрол үгүйлэгдэж байна -

Аливаа мэдээлэлд итгэх, эсэх нь тухайн хү­ний асуудал мэт боловч үнэн, худлыг нь ялгах чадвар­­гүй иргэд олшрох тусам бидний үнэт зүйл, ард­чилал, хүний эрх, эрх чөлөө үгүйрэх эрс­дэл­тэй. Өөрөөр хэлбэл, мэдээллийн боловсрол нь зөвхөн хуурамч мэдээ, мэдээллийг таних гэхээсээ илүүтэй хувь хү­ний бие даан сэтгэх, баримтад тулгуурлан шийд­­вэр гар­гах, бусдын эрх чөлөөг хүндэтгэх, ний­гэмдөр­нөж буй үйл явдлуудад хариуцлагатай орол­цохсуурь чадвар болдог. Гэтэл монголчууд өнөөдөр мэ­дээллийн асар их урсгал дунд амьдарч буй хэр­нээ түүнийг ялгаж сал­гах ухаангүй, үнэн зөвөөр харж, үнэлэлт дүгнэлт хийх чадваргүй болтлоо до­ройт­чихоодбайгаа нь энэ чиг­лэлийн боловсролгүй, мэ­дээл­лийндархлаагүйтэй хол­боо­той.

Тиймдээ ч бодит ба хуурамч мэдээллийн аль нь болохыг мэддэггүй, баримт, таамаг, мэргэжлийн дүгнэлт, ху­вийн үзэл бодол, сэтгэгдэл, сэтгүүл зүйн бү­тээл, захиалгат сурталчилгаа хоорондын ял­гаа заагийг ч таньж чадахгүй байгаа юм. Медиа боловсролгүйчүүд мэдээллийг нягтлан шалгаж, эргэцүүлэн бодож, харьцуулан үзэхийн оронд олон хүн хуваалцсан, өөрийнх нь итгэл үнэмшилтэй нийцсэн л бол тэр нь худал байсан ч үнэн мэтээр хүлээн авах нь элбэг аж. Ийм хүмүүс ихэвч­ лэн нийгмийн сүлжээнд “тааралдсан” пост бүрд бухимдаж, дараагийн бичлэгт баярлан, гурав дахь мэдээллээс цэрвэж явсаар эцэстээ яг л морь унасан толгойгүй хүн лугаа төөрч будилж эхэлдгийг судлаачид хэлж байна. Сошиал орчинд ямар сэдэв хүчтэй тархаж байна, түүнд хөтлөгдөх нь өөрийн гэсэн үзэл бодолгүй, үнэт зүйлгүйн наад захын шинж гэв. Иргэд мэдээллийг бие даан үнэлж чадахгүй бол өөрийн байр суурийг илэр­хийлэхэд ч цөөнгүй бэрх­шээлтэйтулгардаг аж. Ерөөс бусдын үзэл бодол, зо­хион байгуулалттай, зориуд тараасан мэ­дээллийн нөлөөгөөр шийдвэр гаргадаг нийгэмд ха­риуц­лага, үнэт зүйл, ардчилал гээч зүйл ааж­­маар баларч бүдгэрсээр ул мөргүй болдог байна.

Тиймээс иргэдийг нийтээрээ мэдлэггүй, өөрийн үзэл бодолгүй гэж буруутгахаасаа урьтаад аливаа мэдээллийг хэрхэн ойлгон, шалгаж, үнэлэхийг системтэй зааж сургах хэ­рэгтэй. Үүнийг боловсролын тог­толцоо­гоор дамжуулан олгох ёстой бөгөөд мэ­дээллийн дархлаа гэдэг нь урсгал дунд төө­рөхгүй байх ур чадвар болохыг МУБИСийн Нийгэм, хүмүүнлэгийн ухааны сургуулийн Сэтгүүл зүйн тэнхимийн багш, доктор Б.Чинзориг хэлсэн юм. Тэрбээр “Мэ­дээллийн боловсролыг угтаа ерөн­хий боловсролын түвшинд, тэр дундаа бага анги, бүр цэцэрлэгээс нь эхлэн олгож болдог. Бид үүнийг мэдээлэл боловсруулах, дүн шинжилгээ хийх гэх зэргээр албаны ярьж, бичиж, ойлгоод байдаг. Тэгвэл цэцэрлэгийн насныхантай тухайлбал, фото, гар зургаар дамжуулан мэдээлэл солилцож, үйл явдлуудыг нь яриулж, бие даан сэтгэх боломж олгож болно. Үүгээр хүүхдийн мэдээлэл боловсруулах, өөрийнхөөрөө ойлгож дүгнэх зэрэг анхан шатны ур чадварыг суул­гаж болж байгаа биз. Гэтэл Монголд өдгөө цэцэрлэг, сургуульд бүү хэл, их, дээд сургуулийн хэмжээнд ч мэдээллийн боловс­рол олгохгүй байна шүү дээ. Харин ма­най сургууль энэ хичээлийн жилээс сэт­гүүл зүйн сургалтын хөтөлбөртөө мэдээл­лийн боловсролын хичээлийг албан ёсоор оруулж, I түвшний оюутнуудад зааж эхлээд байна. МУИС-ийнхан мөн манайхтай хамтраад хөтөлбөртөө уг хичээлийг тусгахаар ажиллаж буй. Хэрэгжүүлсэн нь бол ганц МУБИС л байна, одоогоор. Эл хичээ­лийн үндсэн агуулга нь нийгмийн сүлжээнээс мэдээ, мэдээлэл хэрхэн олж авах, бодит, үгүйг нь нягтлан шалгах, худал мэдээлэл гэж юү болох, тэдгээрийг хэрхэн таних зэргийг зааж буй” хэмээв.

Цаашлаад мэдээллийн боловсролыг их, дээд сургуулиудын сэтгүүл зүйн хөтөлбөрт заавал тусгах, улмаар мэргэжил харгал­захгүй бүх түвшинд ерөнхий эрдмийн хичээлд оруулж, сонгон судлуулах шаардлагатай гэсэн юм. Учир нь өдгөө оюутнууд үнэн, худал мэдээлэл гэж юү байдгийг ч мэдэхгүй төгсөж буй аж. МУБИС-ийнхан уг хичээлийг сэтгүүл зүйн сургалтдаа нэвтрүүлэхээс өмнө I түвшний 120 оюутныг хам­руулан, тэдний долоо хоногийн цахим хэрэглээг судалжээ. Ингэхдээ өөрсдөөр нь аудитор буюу мониторинг хийлгэж, хариуг нь гаргасан гэнэ. Тэгэхэд оюутнууд өдөрт дунджаар найман цагийг ухаалаг гар утас ашиглахад зарцуулдаг. Бараг бүгд шахам фэйсбүүк, инстаграмаас мэдээлэл авдгийг скрийн таймаар нь баталжээ. Өөрөөр хэлбэл, залуус мэдээллийг ихэвчлэн эл хоёр платформоос буюу нийгмийн сүл­жээнээс авдаг гэсэн үг. Гүүгл зэрэг бусад хайлтын системээр мэдээллийн сайтуудын домэйн хаягийг оруулан нэв­тэрсэнтохиолдол нэг ч байхгүй. Тэд нийг­мийнсүлжээнээс зөвхөн со­нирхсон мэдээл­лийнхээхолбоосоор дамжиж л мэдээлэл авдаг болохыг нь нотол­сон байна. Тэгвэл мэдээллийн боловс­ролынхичээл орсноос хойших өнгөрсөн есөн долоо хоно­гийн хугацаанд мониторинг хийхэд оюут­нуудын хэрэглээ бага зэрэг өөрч­лөгдөж эхэлсэн гэнэ. Тэд ядаж л батал­гаа­­тай до­мэйн хаягаар нэвтэрч, мэдээлэл ав­даг болс­ныг Б.Чинзориг багш олзуурхан ярилаа.

Үүнийг зориуд дурдах болсон нь мэдээллийн боловсролын хичээлийн үр дүн хэдхэн оюутанд ингэж ажиглагдсан, нийтээ­рээ ойрын 3-5 жилд биш юм аа гэхэд аажим­даа худал мэдээлэлд автахаа байж, шүүл­түүртэй хандан, домэйнгүй сайт, пэйжид нэвтрэхгүй, мэдээллийн дархлаатай Сошиалд сохорсон монголчууд болж эхлэх юм. Үүнийг дагаад хуурамч мэдээлэл түгээдэг цахим хуудаснууд аяндаа цөөрч, ийм аргаар голоо зогоогсод ч үгүй бо­лох биз. Ингэсэн цагт иргэд мэдээлэл хэ­рэгтэй үедээ хайж олох, найдвартай, эсэхийг нь үнэлэх, өөр эх сурвалжтай харь­­цуулах, баримт ба үзэл бодлыг ялгах, үүндээ тулгуурлан үндэслэлтэй шийдвэр гаргах ур чадвартай болох юм. Учир нь медиа боловсрол нь мэдээ, нийтлэл, зураг, дүрс бичлэг, сурталчилгаа зэргийг хэрхэн бүтээдэг, ямар зорилгоор түгээдэг, үзэгч, уншигчдын ойлголтод хэрхэн нөлөөлдгийг таньж мэдэхэд тусалдаг.

Улмаар ардчилал гэдэг зөвхөн сонгууль явуулах, санал өгөх үйл явцаар хязгаар­лагддаггүйг ойлгоно. Иргэд төрийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих, бодлогын та­лаар байр сууриа илэрхийлэх, нийгмийн аливаа асуудлыг хэлэлцэх, сонголтынхоо үр дагаврыг ойлгох үйл явцын үндэс нь мэ­дээлэл. Харин үүнийг нягтлах, хүлээн авах чадвар сул байх тусам олон нийтийн ан­хаарлыг худал мэдэгдэл, зохиомол дуулиан, зориуд өдөөсөн зөрчил тэмцэл рүү чиг­лүүлэх аюултай. Хүний эрх, эрх чөлөөг хамгаалахад ч медиа боловсрол чухал. Үзэл бодлоо илэрхийлэх эрхээ эдлэх нэрийдлээр хүнийг баримтгүйгээр гүтгэн, гэмт хэрэгтэн хэмээн цоллож, яллан, хувийн мэдээллийг нь тараадаг байж болохгүй гэсэн үг.

Олон улсад ч мэдээллийн боловсрол нь иргэдийг нэг үзэл бодолд нэгтгэх бус, харин тухайн асуудалд өөрсдийн итгэл үнэмш­лээр баримтад тулгуурлан мэт­гэлцэх, санал зөрсөн бол ямар ч тохиол­долд хү­чир­хийлэл, дайсагнал, доромж­лол­­гүйгээр шийдвэрлэх боломжийг энэ соёл нь ол­го­дог. Тиймдээ ч улс орнууд медиа боловс­ролыг бүх насныханд олговол зохих мэдлэгт хамаатуулан, боловсролын тог­тол­цоондоо шингээсээр иржээ. Финланд улс эл ойлголтыг цэцэрлэгээс нь эхлэн суулгаж, ерөнхий боловсрол, их, дээд сургуулийн түвшинд зөвхөн сэтгүүл зүй­гээр хязгаарлахгүй хэл, уран зохиол, нийг­мийн ухаан, урлаг болон бусад хичээлийн агуулгатай уялдуулан заадаг байна. Хүүхдүүд текстэн мэдээллийг уншиж ойлгохоос гадна зураг, бичлэг, график, тоон үзүүлэлтийг хүртэл өөрсдийнхөөрөө тайлбар­­­лаж, мэдээлэл бүтээхэд оролцдог. Өөрөөр хэлбэл, мэдээллийн боловсролыг хүү­­­хэд бүрийн эзэмшвэл зохих чадвар болгон хөгжүүлдэг.

НҮБ-аас медиа боловсролыг бүх шатны албан болон албан бус боловсролд нэвтрүүлэхийг улс орнуудад уриалах болсон. Авст­раличууд хүүхдүүдээ мэдээлэл хү­лээн авагч төдийгүй бүтээгчийн хувиар сур­гаж хэвш­жээ. Бид ч эдгээр жишгээс сурал­цаж, өөрсдийн нийгмийн нөхцөл, хүүхэд, залуусын цахим хэрэглээ, хэл, соёл, бо­ловсролын боломжид нийцсэн хөтөлбөр, тогтолцоотой болох нь зүйтэй юм.