Аливаа тэмдэглэлт баяраар айлууд төрөл бүрийн салат, зуушаар ширээгээ “чимдэг”. Монголчуудын хувьд өмнөх нийгмийн үед хойд хөршийнхний нөлөөгөөр нэлээд европжуу хооллож, салат юугаан амталж, винегрет, нийслэл болон шинэ хэмх, лоолийн салатыг заавал бэлтгэх жагсаалтдаа баттай оруулсан. Үүний дагуу өнгөрсөн Цагаан сараар ч эрхэмсэг “зочид” бараг айл бүрийн ширээнээ заларч, өнгө алаглан сайхан байлаа. Хүмүүсийн хэрэглээ харьцангуй эрүүл, өнгөлөг, амтлаг тал руугаа болсон нь идээ, ундаанаас нь илт. Салат, зуушнуудыг аль болох хонуулахгүй, тухайн өдөрт нь зочдодоо зориулан бага багаар амталж, дайлж байгаа айл олон. Үнэхээр авууштай. Өндгөөр зуурсан өтгөн сүмстэй салатыг хөргөгчид хонуулах онцгүй, эрүүл мэнд талаасаа гэж тайлбарлах залуу эзэгтэй “Харин шинэ өргөст хэмх, лоолийн салатыг амтлаад хэсэг хугацааны дараа идвэл илүү амттай” хэмээн тайлбарлав.
Үүнээс үүдэн нэгэн зөвлөгөө хүргэе. Хэмх, лоолийн салатыг хэ сэг хугацаанд байлгаснаар илүү амттай болох ч ашигт бодисууд нь энэ хооронд үгүй болдог юм байна. Нөгөөтэйгүүр, хамгийн гол шалтгаан нь хадгалалтад бус, шинэ өргөст хэмх болон улаан лоолийн зохицолд бий. Хүмүүсийн дунд шинэ ногооны салатны талаарх “төөрөгдөл” түгээмэл байдаг талаар орос, герман, америк зэрэг улсын хоол зүйч нар зөвлөдөг. Өргөст хэмх бол чихрийн шижин, хоолны дэглэмтэй, эрүүл гээд бүх хүнд хамгийн тохиромжтой, хэзээ ч хүссэнээрээ идэх боломжтой, илчлэг багатай ашигтай хүнс. Усны агууламж өндөр, эслэг ихтэй, физетин хэмээх антиоксидантаар баялаг. Гүзээлзгэнэ, алим, сонгино зэрэгт мөн их хэмжээгээр агуулагддаг физетин бие махбодын хөгшрөх үйл явцыг удаашруулдаг, тархины эрүүл мэндийг дэмждэг гээд чухал эд. Өргөст хэмхийн пектин болон инсулин төст ферментүүд нь нүүрс усны солилцоог зохицуулахад тусалдаг. Кали, магни, цахиур агуулдаг учраас эл ногоо зүрх, судсанд хэрэгтэй. Улаан лоолийн хувьд ликопенийг хамгийн ихээр агуулдаг. Энэ нь зүрх, судас, түрүү булчирхайн үйл ажиллагааг дэмжиж, арьсны уян хатан чанарыг сайжруулж, харааг дэмждэг, цусан дахь өөх тосны хэмжээг бууруулдаг гээ д олон шидтэй. С, А, К аминдэм, калиар баялаг, илчлэг багатай супер хүнс бөгөөд дархлааны системийг бэхжүүлэгч юм. Лоолийг шарах, чанахад ликопен нь илүү ашигтай болдог талаар зөвлөдөг. Саримс, лууванг шарснаас шинэ хүчирхэг нэгдэл үүсдэгтэй адил. Сонирхолтой нь, хэмх, лооль хоёул усархаг буюу агууламжийн 94-95 хувь нь ус.
Тэгэхээр ийм үнэ цэнэтэй аминдэм, эрдэс бодисуудыг хадгалж хүртэх нь чухал. Гэтэл өргөст хэмхэд агуулагддаг аскорбиназ хэмээх фермент улаан лоолийн тэжээллэг чанарыг бууруулдаг. Мөн уг ферментийн нөлөөгөөр лоолийн С аминдэмийн хэмжээ багасаж, удах тусам үгүй болдог байна. Судлаачдын тэмдэглэснээр аскорбиназ нь “антивитамин” буюу өргөст хэмхийн эсүүд гэмтэх (хэрчих, цохих зэрэгт) үед идэвхжиж, С аминдэмийг саармагжуулдаг. Хоол, хүнсний шим тэжээл судлаачид “Хүчиллэг (улаан лооль) болон шүлтлэг (өргөст хэмх) хүнсийг хослуулан хэрэглэх нь ходоодонд тааламжгүй. Хэмхийн ферментүүд лоолийг “улцайлгаж” салатыг усархаг болгодог” гэжээ. Гэхдээ эдгээрийг хамт хэрэглэхдээ нимбэгний шүүсээр амтлахад аскорбиназ идэвхгүй болдог гэсэн ташаа ойлголт мөн байдаг аж. Өргөст хэмхийг жүржийн төрлийн жимстэй хослуулах нь асуудалтай. Нимбэг, жүрж, бэрсүүт жүржид агуулагддаг хүчил нь аскорбиназ ферментийн үйлчлэлийг нэмэгдүүлж, С аминдэмийг устгадаг. Шингэц хурдан хэмээгээд өргөст хэмхийг энэ аргаар амтлаад идсэний дараа ходоодонд хүнд мэдрэмж төрдөг нь үүнтэй холбоотой. Үүнийг эдгээр хүнсний шингээлтийн түвшин өөр өөр байдагтай холбон тайлбарладаг. Өргөст хэмхийг уургаар баялаг хоол, хүнстэй, тодруулбал удаан хугацаанд шингэдэг, жишээ нь малын махтай хамт хэрэглэх нь хамгийн буруу, шингэх хугацааг улам уртасгаж, ходоодонд дарамт болно. Уургийг бүрэн шингээхэд тотгортой гэсэн үг. Өргөст хэмх биеэс илүүдэл шингэнийг гадагшлуулахад тусалдаг учраас голчлон салатанд тохиромжтой. Хамгийн гол нь хүчиллэг орцтой холихоос зайлсхийгээрэй. Харин лоольтой хамгийн сайн хосолдог зүйл нь базилик, ганга, саримс, лууван, моцарелла бяслаг, ургамлын тос, тахиа, шувууны мах, далайн гаралтай бүтээгдэхүүн бөгөөд нимбэгийн шүүстэй төгс зохицдог.
Э.Хана
