Хөгжлөөс “гээгдсэн” номын сангууд 

Мэдээллийн технологийн үсрэнгүй хөгжил салбар бүрд шинэ салхи үлээлгэж, бидний өдөр тутмын амьдралын хэв мая­гийг үндсээр нь өөрчилж байна. Номын сан гэдэг ойлголт өнөө цагт дөрвөн хананы дунд шарласан хуудас эргүүлэн суудаг танхимаар хяз­гаар­лагдахаа больсон. Олон улсын түвшинд номын сангуудыг мэдээллийн нэгдсэн дижитал төв, судалгааны цахим сүлжээ, иргэдийн цаг завыг хэмнэсэн ухаалаг систем болгон хөгжүүлж байна. Харин манай номын сангууд энэхүү хурдац­тай өөрчлөлттэй дөрөө харшуулж чадаж байна уу гэвэл харамсалтай нь, үгүй. 

Өдгөө Улаанбаатар хотын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй нийтийн болон их, дээд сургуулийн номын сангууд дижитал шилжилтийг ердөө нэр төдий явуулж, бодит байдалд иргэ­дийн цагийг үрж, чирэгдэл учруулсаар бай­на. Ба­рилга, байгууламжаа шинэчлэн өнгө зас­сан ч хэ­рэг­лэгчид очиж буй үйлчилгээ нь цаг үеийнхээ хэрэгцээ, хурдыг гүйцэхгүй байгаа нь нууц биш. 

Дижитал шилжилтийг бид компьютер худалдан авч, серверээ шинэчлэх төдийхнөөр ойлгож иржээ. Гэтэл хэрэглэгч хүссэн но­моо гэрээсээ хайх, аль салбарт байгааг нь ха­рах, урьдчилан за­хиалах, цаашлаад аудио ху­вил­бараар сонсох зэрэг нь орчин үеийн наад за­хын энгийн шаард­­ лага. Гэвч манайд энэ мэт наад захын үйл­чилгээг ч бүрэн нэвтрүүлээгүй бай­на. Өнөөх л өнгөр­сөн зууны “Заавал өөрөө ир, ка­талогоос хай, байх­гүй бол буц” гэдэг би­чиг­дээ­гүй журам үйл­ чил­сээр буй нь гач­лан­тай. 

ШИНЭ БАРИЛГА, ХУУЧИН СИСТЕМ 

Монголын оюун санааны үүц, хөгжлийн хөтөч нь Үндэсний номын сан билээ. 75 жилийн түүхтэй тус номын сангийн өргөтгөлийн шинэ барилгыг 2024 онд ашиглалтад оруулсан. 11 давхар уг барилга нь төрөлжсөн 16 уншлагын танхимтай бөгөөд нэг дор 530 гаруй хүнд үйлчлэх хү­чин чадалтай. Хүүхэд, гэр бүл, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан болон эрдэм шин­жил­гээний танхим, цахим уншлагын орчин, бү­тээлч орон зай, дуу бичлэгийн студи, мини театр зэргийг шийдэж өгсөн нь үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг дээшлүүлсэн чухал алхам болов. 

Шинэ байранд 534 мянга орчим ном, тогтмол хэвлэлийг шилжүүлсэн бол гурван сая гаруй товхимол, судар хуучин байранд үлджээ. Үүний 1.5 сая орчим нь ховор нандин хуучны судар, гар бичмэл юм. Тус сан хөмрөгт “Алтан товч”, “Эрдэнийн эрх”, “Чингис хааны угийн би­ чиг”, 108 боть “Ганжуур”, 225 боть “Данжуур” бо­лон соёмбо, алтан үсгээр бичсэн бүтээл зэрэг хосгүй үнэт өвийг хадгалдаг. Ийм хэмжээний оюуны их өвийн бүртгэл, мэдээллийг цахимжуулж, иргэдэд хүртээмжтэй болгох нь цаг үеийн зайлшгүй шаардлага юм. Гэтэл өнөө­дөр суд­лаач, оюутнууд болон гадаадын эрдэм­тэд Монголд хадгалж буй эх сурвалжтай танилцахын тулд заавал номын санд биечлэн очихоос өөр аргагүйд хүрдэг. Ганцхан энэ жишээнээс манай номын сангууд дижитал эриний шаардлагад ний­цэхгүй байгааг харж болно.

Сан хөмрөг нь хэчнээн баян байлаа ч ямар бүтээл хаана буйг цахимаар хайж олох боломж­гүй бол тухайн үнэт өвийн ач холбогдол, хүртээмж хязгаарлагдмал хэвээр үлдэнэ. Номын сангийн цахим каталог бол зөвхөн ном, зо­хиогчийн нэрийг жагсаасан хүснэгт биш. Эсрэ­гээрээ хэрэглэгч тухайн номын нэр, зо­хиогч, хэвлэгдсэн он, төрөл, яг аль салбарт байгааг тодорхой харах боломжтой нэгдсэн систем байх ёстой. 

МУИС-ийн номын сан гэхэд шил толь болсон сайхан барилгатай ч олон улсын академик сүлжээ, судалгааны дорвитой сангуудын (ScienceDirect, JSTOR гэх мэт) эрхийг худалдан авч, оюут­нууддаа ашиглуулдаггүй. Оюутнууд гэ­рээсээ цахим сурах бичиг, эрдэм шин­жил­гээ­ний өгүүлэл унших боломж хомс, хайлтын систем нь үргэлж доголддогийг шүүмжилдэг. 

Хүүхдийн төв номын сангийн тухайд цахим шилжилтийн талаар яриад ч хэрэггүй биз. Шинэ үеийнхэнд зориулсан интерактив орчин, техно­логид суурилсан цахим болон аудио но­мын сангийн шийдэл тэнд бараг л байхгүй. Угтаа дэлгэцийн хамааралтай болсон өнөөгийн хүүхдүүдийг номтой нөхөрлүүлэхийн тулд дижитал агуулга, мультимедиа орчноор өвч бүрэн “зэвсэг­лэх” ёстой сон. 

Нийслэлийн номын сангуудын дижитал хоц­рогдлын хамгийн аюултай тал нь цахим ар­хивын хомсдол юм. Үндэсний болон нийслэлийн номын сангуудад хадгалагдаж буй түү­хэн ховор нандин судар, хуучин сонин сэтгүүл, судалгааны чухал баримт элэгдэж, цаг хугацааны эрхээр хорогдон устах эрсдэл нүүр­лээд буйг салбарынхан нь хэлж байна. Соёлын болон шинжлэх ухааны чу­хал ач холбогдолтой үнэт өвийг цахим хэл­бэрт шилжүүлэн аюулгүй хадга­лах, цааш­лаад нийтэд нээлттэй болгох ажил өнөөг хүртэл хангалтгүй явсаар ирлээ. 

Архивын материал асар их байвч тэдгээрийг өндөр нягтаршилтайгаар сканердаж, цахим сан бүрдүүлэх үйл явц санхүү болон техникийн чадамжаас шалтгаалан гацсаар байна. Үүний ул­маас залуу судлаачид болон иргэд түүхэн чухал хэрэглэгдэхүүнтэй танилцахын тулд заа­вал ар­хивын өрөөнд очиж, эх хувийг нь ашиг­лахаас өөр сонголтгүй үлддэг. 

Цахим архивын ач холбогдол үүгээр дуусахгүй. Нэг бүтээлийг цахим хэлбэрт чанартай шилжүүлж, зохих мэдээллээр нь бүртгэснээр олон судлаач нэгэн зэрэг ашиглах боломж бүрдэнэ. Хүртээмж нэмэгдэхийн хэрээр ховор эх сурвалжийн хадгалалт, хамгаалалт сайжирна. Түүнч­лэн Монголын түүх, хэл, соёлын эх сурвал­жийг цахимд байршуулснаар зөвхөн монгол­ чууд бус, дэлхийн өнцөг бүрд буй судлаачид ашиг­лах боломжтой болно. Өөрөөр хэлбэл, цахим­жуу­лалт нь номын сангийн дотоод үйлчилгээг шинэчлэхээс гадна Монголын оюуны өвийг дэл­хийд сурталчлан хүргэх чухал гарц юм байна. 

Үнэндээномынсангийнцахимүйлчилгээний хамгийн энгийн шалгуур нь хэрэглэгчийн цагийг хэр их хэмнэж байгаад л оршдог. Тухайн хүн гэрээсээ гаралгүй хүссэн номоо хайж, аль сал­барт байгааг нь мэдээд, ганц товч дараад за­хиал­чихдаг бол систем бодитоор ажиллаж буйн илрэл. Харин мэдээлэл авахын тулд заавал замын түгжрэл сөрөн биеэр очих шаардлагатай хэ­вээр байвал өнөөх цахим үйлчилгээ нь хөрсөн дээрээ буугаагүйн илрэл билээ. 

Ийм нөхцөл байдал үүсэхэд хэд хэдэн шалтгаан бий. Нэгдүгээрт, номын сангийн салбарт мэ­дээллийн технологийн дэд бүтэц байгуулах, сер­вер, программ хангамж худалдан авахад төсөв хангалттай хүрдэггүй. Бага цалингаас шалтгаа­лан мэдээллийн технологийн өндөр ур чадвартай мэргэжилтнүүдийг ажиллуулах боломж ч хязгаарлагдмал. Улсын байгууллагын цалингаар чадвартай инженер, программчдыг урьж ажиллуулан, системийг тасралтгүй хөгжүүлж, тордох боломж хомс аж. 

Түүнчлэн салбарын зарим ажилтны цахим ур чадвар дутмаг, шинэ технологид суралцах идэвх чармайлт хангалтгүй нь асуудлыг улам бүр хүндрүүлдэг гэнэ. Мөн байгууллагын удирдлагын түвшинд дижитал шилжилтийг зөв­хөн хэдэн компьютер худалдаж авах төдийх­нөөр төсөөлсөөр байвал бодит өөрчлөлт га­рахад бэрх. Учир нь цахим шилжилт нь тухайн системийг тогтмол ажиллуулж, мэдээллээ шинэчилж, хэрэглэгчийн саналд үндэс­лэн сайж­руу­лан, аюулгүй байдлыг нь хан­гах тасралт­гүй үйл явц юм. Энэ ойлголт тө­лөв­шөөгүй цагт шинээр нэвтрүүлсэн систем хэсэг хуга­цааны дараа хуучирч, хэрэглэгчдэд да­хин хүнд­рэл үүсэх эрсдэлтэй аж. 

ЯРИХ БИШ, БҮТЭЭХ ЦАГ БОЛЖЭЭ 

Салбарын хэмжээнд жил бүр “Номын сан: Өнөө­дөр, маргааш” зэрэг хэлэлцүүлэг, фо­румыг уламж­лал болгон зохион байгуулдаг. Гэвч үүнээс гар­сан санал, санаачилгуудыг бо­дит ажил хэрэг болгодоггүй нь харамсалтай. Форумаас гарсан шийдвэрийг хэрэгжүүлэх санхүү­ жилт, хяналтын механизм хангалтгүй бол жил бүр ижил асуудлыг олон дахин ярихаас өөр аргагүй. 

Олон улсын туршлагаас харахад хөгжингүй хотуудын нийтийн номын сангууд гар утасны аппликэйшнээр дамжуулан хайх, за­хиа­лах, цахим болон аудио хэлбэрээр ашиглах, судалгааны сангаас хайх боломж бүрдүүлсэн байдаг. Ту­хайлбал, Нью-Йоркийн ний­тийн номын сан “SimplyE” аппликэйшнээр дамжуу­лан 300 мянга гаруй цахим номыг иргэддээ үнэгүй уншуулж, ака­демик сангуудыг гэрээс нь ашиглах боломжоор хангадаг байна. Финландын Хельсинки хотын “Oodi” номын сан ухаалаг ложистикийн системд хотын бүх салбарыг холбож, иргэд аль ч сал­бараас ном захиалан ойролцоох цэгээсээ авах нөхцөл бүрдүүлжээ. 

Тиймээс манай номын сангууд энэ түвшинд хүрэхийн тулд даруй дүүрэг бүрийн номын санг холбосон нэгдсэн цахим каталогтой болох шаард­лагатай. Мөн цахим архивыг эр­чимжүүлж, цахим болон аудио номын санг хөгжүүлж, олон улсын судалгааны мэдээллийн сангийн хүртээмжийг нэмэгдүүлэх нь зүйтэй. Эцэст нь, номын санг цахимжуулна гэдэг зөвхөн нэг салбарын ажил бус, тухайн нийгмийн боловсрол болон мэдлэгийн хүртээмжийг тодор­хойлогч гол үзүүлэлт юм.

Э.Сүйлэн