М.ГОВЬСАЙХАН: Алдаа ­гарсны ­дараа засдаг­ бус,­ урьдчилан­ сэргийлдэг­ тогтолцоонд ­шилжих ­ёстой

Нийслэлийн хөрөнгө оруулалтын газрын дарга М.Говьсайхантай ярилцлаа. 

-Нийслэлийн хөрөнгө оруулалт, бүтээн байгуулалтын ажлыг та ямар өнцгөөс харж байна вэ?

-Нийслэлийн хөрөнгө оруулалт, бүтээн бай­гуулалт гэдэг бол зүгээр нэг тоосго, цемент, асфальтын тухай асуудал биш. Энэ бол ир­гэ­дийн амьдралын чанар, хүүхдийн аюул­­ гүй орчин, татвар төлөгчдийн мөнгөний үр ашиг, цаашлаад нийслэлийн хөгжлийн ту­хай асуу­дал. Сургууль хаана барих вэ, цэцэр­лэг хэзээ ашиглалтад орох вэ, орон сууц­ны хороо­лол дагаад инженерийн болон нийг­мийн дэд бүтэц бүрдэх үү гэдэг асуулт­ болгон­ айл өр­хийн өдөр тутмын амьдралтай шууд хол­боо­­ той. Тиймээс хөрөнгө оруулалтын ажлын үр дүнг зөвхөн хэдэн барилга барьсан, хэдэн төг­­ рөг зарцуулснаар бус, иргэдийн амьд­ралын ча­­ нарт бодит ямар өөрчлөлт авчирснаар хэм­жих ёстой. 

-Та “алдаа гарсны дараа засдаг бус, урьдчилан сэргийлдэг тогтолцоонд шилжих ёстой” гэж онцолж байна. Яагаад энэ зарчим чухал вэ?

-­Өнөөдөр бидэнд хүлээн зөвшөөрөх ёстой нэг үнэн бий. Алдаа гарсны дараа засдаг тогтол­цоо өртөг өндөртэй, удаан, иргэдийг чи­рэгдүүлж,­ төсвийн хөрөнгийг үр ашиггүй зар­цуулах эрсдэлтэй. Харин урьдчилан сэргийлэх тогтолцоо хямдхан учраас бус, ухаалаг учраас зөв. Шуурхай учраас бус, тогтвортой учраас чухал. Энэ бол зөвхөн удирдлагын арга барилын өөрчлөлт биш. Хотыг яаж төлөвлөх, хөрөнгө оруулалтаа хэрхэн удирдах, нэг гаргасан алдаагаа дахин давтахгүй байх тухай суурь шинэчлэл юм. Бид нэг зам тавьчхаад мар­гааш нь шугам сүлжээний ажил гээд дахин ухдаг. Нэг хороолол ашиглалтад оруулчхаад дараа нь сургууль, цэцэрлэгийн газар хайдаг. Зураг төсөл дутуу, инженерийн шийдэл сул байснаас төсөвт өртөг нэмэгдэж, гэрээт хугацаа сунжирч, эцэст нь барилгын чанарынталаар­ маргаан үүсэх тохиолдол бий. Алдаа гарсны дараа ажлын хэсэг байгуулж, хурал хийж, тайлбар тавьж, буруутан хайдаг. Гэтэл энэ хугацаанд иргэд цагаа, боломжоо, хамгийн гол нь итгэлээ алддаг. 

-Иргэд зам тавиад удалгүй дахин ухдаг асуудлыг их шүүмжилдэг. Үүний гол шалтгаан нь юу вэ?

-­Хотын нэг гудамжны асфальт зарим айлын хивснээс олон удаа сөхөгдөж байна гэж иргэд хошигнодог. Гэхдээ энэ хошигнолын цаана бодит бухимдал бий. Үүний цаана байгууллагын уялдаа сул, салбар хоорондын төлөвлөлт дутмаг, хяналтын тогтолцоо хоцрогдсон зэрэг асуу­дал байна. Нэг байгууллага замаа тавьдаг, дараа­гийн байгууллага нь шугам сүлжээний ажлаа эхлүүлдэг байж болохгүй. Бид үүнийг “ингэж­ л­ байдаг” гэж хүлээн зөвшөөрөх­ ёсгүй. Энэ бол хэвийн үзэгдэл биш, засах ёстой тог­толцооны доголдол. Тиймээс алдаа гарсны дараа засах бус, урьдчилан сэргийлэх зарчим бол өнөөдрийн хамгийн чухал шинэчлэлийн нэг гэж үзэж байна. 

-­Тэгвэл энэ шинэчлэлийг юунаас эхлэх ёстой бол?

-­Юуны өмнө нийслэлийн хөрөнгө оруулалт нэгдсэн төлөвлөлтөд­ суурилдаг бо­лох ёс­той. Хот төлөвлөлт гэдэг барилга нэг бү­ рийг салангид­ тооцох­ биш, тухайн ор­чин дахь амьдралын урсгалыг бүхэлд нь ха­рах ухаан. Төлөвлөсөн байршил зөв үү, ин­жене­рийн дэд бүтэц хүрэх үү, зам, ду­лаан, ус, ариутгах татуурга, цахилгаан, хол­боо бэ­лэн үү гэдгийг эхнээс нь тооцох шаард­ла­га­тай. Үүн­тэй зэрэгцээд сургууль, цэцэр­лэг, но­гоон бай­гууламж, нийтийн тээвэр, эмнэ­лэг, үйл­чилгээний төв зэрэг нийгмийн дэд бүт­цээ төлөвлөх ёстой. Эдгээр асуултад хариу­лах­гүй­гээр орон суу­цын хороолол, хотхон ба­рина гэдэг ханагүй байшинг дээвэрлэж бай­гаатай адил. 

­-Байгууллагуудын уялдаа холбоо энд хэр чухал вэ?

-­Маш чухал. Нэг байгууллага газар ол­годог, нөгөө нь зураг төсөл баталдаг, гурав дахь нь шугам сүлжээний боломжгүй гэдгийг дараа нь мэдэгддэг, дөрөв дэх нь замын ажлаа тусдаа эхлүүлдэг байдал үргэлжилбэл хэчнээн их төсөв батлаад­ ч­ бодит үр дүн гарахгүй. Байгууллагын болон салбар хоорондын уялдаа гэдэг сайхан сонсогдох үг биш, бүтээн бай­гуулалтын амин судас юм. Сургууль, цэцэр­лэгийг хүн амын төвлөрөл бий болсны да­раа биш, түүнтэй зэрэгцүүлэн төлөвлөх ёс­той. Орон сууцын хорооллыг ашиглалтад оруу­лахдаа зам, зогсоол, явган хүний аюулгүй ор­чин, инженерийн болон нийгмийн дэд бүтцийн хамт харах хэрэгтэй. Нэгдсэн төлөвлөлт­гүй хот өргөждөг­ ч­ хөгждөггүй. Харин нэгдсэн төлөвлөлттэй хот иргэдийн амьдралыг хөнгөвчилж, хөрөнгө оруулалтын үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх боломжтой.

-Төслийн удирдлага, менежментийн хувьд ямар өөрчлөлт шаардлагатай гэж үзэж байна вэ? ­

-Төслийн удирдлага, төслийн менежментээ олон улсын жишигт нийцүүлэн шинэ түвшинд гаргах шаардлагатай. Төсөл гэдэг тендер зарлаад, гэрээ байгуулаад, барилгаа бариад, тууз хайчлаад дуусдаг ажил биш. Санаачилгаас эхлээд зураг төсөл, санхүүжилт, худалдан авалт, барилга угсралт, хяналт, ашиглалтад оруу­лах, дараах үнэлгээ хүртэл үргэлжлэх бү­ рэн мөчлөгтэй ажил. Энэ мөчлөг бүхэлдээ мэр­гэжлийн удирдлага шаарддаг. Төсөл хэрэгжүүлэх дарааллаа­ ч­ зөв тогтоох хэрэгтэй. Эх­лээд байршил, дараа нь иж бүрэн зураг төсөл, инженерийн дэд бүтэц, санхүүжилт, эрс­­ дэлийн үнэлгээ, түүний дараа гүйцэтгэл, эцэст нь чанарын баталгаатай ашиглалтад оруу­лах ёстой. Энэ дарааллыг алгасвал алдаа гар­на. Алдаа гарахад өртөг өснө. Өртөг өсөхөд төс­вийн үр ашиг буурна. 

-­Барилгын чанарт зураг төсөл хэр их нөлөөлдөг вэ?

-­Зураг төсөл бол барилгын хувь заяа гэж хэлж болно. Зураг төслийн чанар сул байвал талбай дээр хэчнээн сайн ажиллаад­ ч­ зардал өсөж, хугацаа алдаж, эрсдэл нэмэгдэнэ. Тиймээс зураг төсөл боловсруулах үе шатанд барил­гын норм, дүрэм, стандарт, аюулгүй ажил­­ ла­гааны шаардлага, байгаль орчны шал­гуур, ашиглалтын үеийн хэрэгцээ, цаашдын засвар үйлчилгээний өртгийг хүртэл тооцох шаардлагатай. Бид зураг төсөл батлагдсаны дараа алдаа хайдаг биш, боловсруулах үед нь алдааг илрүүлдэг тогтолцоонд шилжих ёстой.

-Монгол Улсад мөрдөж буй барилгын норм, стандартыг шинэчлэх шаардлага бий юу? 

­-Зайлшгүй бий. Технологи, материал, инже­нерийн шийдэл маш хурдтай хөгжиж байна. Бид шинэ технологи, шинэ материал, орчин үеийн инженерийн шийдэл ашиглах гэж байгаа бол түүнийг хуучин хэвшлээр хэмжиж бо­лохгүй. Стандарт хөгжлөөсөө хоцорвол бү­ тээн байгуулалтын хөгжил саарна. Харин ор­ чин үеийн шаардлагад нийцсэн стандарт нь чанарын баталгаа болж чадвал барилгын ча­нар, аюулгүй байдал, хөрөнгө оруулалтын үр ашиг дээшилнэ. Энэ бол зөвхөн инженерүүдийн асуудал биш. Татвар төлөгчдийн мөнгөний асуу­дал.

-­Та ФИДИК-­ийн зарчим, гэрээний удирдлагыг онцолж байна. Ямар ач холбогдолтой вэ?

-ФИДИК­-ийн зарчим, гэрээний удирдлага, эрсдэлийн удирдлага, хариуцлагын тэнцвэртэй тог­толцоог томоохон төслүүдэд бодитоор нэвт­рүүлэх шаардлагатай. Гэрээ гэдэг маргаан гарсны дараа сөхөж хардаг хавтас биш. Эрсдэлийг урьдчилан хуваа­рилж, талуудын үүрэг, хариуцлагыг тодорхой болгож, хугацаа, чанар, өртөг, хяналтыг нэг мөр болгодог удирдлагын баримт бичиг. Гэрээ­ний удирдлага сул бол төслийн удирдлага сул байна гэсэн үг. Үүний үр дагаварт гэрээт ху­гацаа хэтрэх, төсөвт өртөг нэмэгдэх, хяналт алдагдах, төсвийн хөрөнгийн үр ашиг буурах эрсдэл бий болдог. 

­-Захиалагчийн болон техникийн хяналтыг хэрхэн шинэчлэх ёстой вэ?

-­Хяналт гэдэг ажлын төгсгөлд очоод зураг авах ажил биш. Хяналт эхлэлээс нь оролцож, алдаа гарахаас өмнө зогсоох ажил байх ёстой. Захиалагчийн хяналт сул бол хуга­цаа хойшилно. Техникийн хяналт сул бол ча­нар муудна. Хяналтын тогтолцоо сул бол хариуцлага замхарна. Материалын чанар, аж­лын үе шат, далд ажлын акт, лабораторийн шинжилгээ, аюулгүй байдлын шалгалт, талбайн болон санхүүгийн гүйцэтгэл, хугацааны ахиц бүгд шат шатандаа бодит хяналттай байх шаард­лагатай. Хяналт ил тод, шударга бөгөөд шуурхай шийдвэр гаргахад чиглэсэн байх ёстой. 

-­Энэ бүхэнд цахимжилт ямар үүрэгтэй байх бол?

-­Цахимжилт онцгой чухал. Цахим хяналтгүйгээр орчин үеийн төслийн менежментийнталаар­ ярих боломж хязгаарлагдмал. “Цаасан дээр 90 хувь, талбай дээр 50 хувь” байдаг зөрүүг таслах хэрэгтэй. Нэг системд зураг тө­­ сөл, гэрээ, тө­сөвт өртөг, ажлын график, гүй­­ цэтгэлийн тай­лан, хяналтын дүгнэлт, фо­то болон дүрс ба­римт, ашиглалтад оруулах бэлтгэл, баталгаат хугацааны мэдээлэл хүртэл холбогддог цахим хяналтын тогтолцоонд шил­жих шаардлагатай. Энэ бол хэн нэгнийг айлгах, хэн нэгнийг хам­гаалах хэрэгсэл биш. Бодит үр дүн, ил тод бай­дал, хариуцлагыг нэмэгдүүлэх шинэ шат юм. 

-­Тогтолцоог шинэчиллээ гэхэд хүний нөөцийн чадавх хүрэлцэх үү?

-­Тогтолцооны шинэчлэлийг хүний нөөцийн чадавх, мэргэжлийн ур чадвар, технологийн чадавхтай зэрэг хөгжүүлэхгүй бол үр дүнд хү­рэхгүй. Сайн хууль байгаад сайн гүйцэтгэл өөрөө бий болдоггүй. Сайн систем нэвтрүүлээд сайн мэргэжилтэн автоматаар бий болохгүй. Урьд­чилан сэргийлэх тогтолцооны­ төвд­ хүн бай­даг. Төсөл боловсруулж буй инженер, зураг төс­лийн баг, хяналтын инженер, захиалагчийн менежер, гэрээний мэргэжилтэн, санхүүгийн шин­жээч, лабораторийн ажилтан, талбайн удирд­лага, гүйцэтгэгч байгууллагын баг бүгд мэр­гэжлийн өндөр түвшинд ажиллах шаардлага­тай.

-­Төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагааг ямар зарчмаар хөгжүүлэх нь зөв бэ? ­

-Төр, хувийн хэвшил бие биеэ сэжиглэх биш, стандарт дээрээ нэгдэж, хариуцлага дээрээ хамтарч ажиллах хэрэгтэй. Хувийн хэвшил зөвхөн ажил авагч биш. Технологи, инновац, бүтээмж авчирдаг түнш. Төр­ ч­ зөвхөн за­хиалагч биш. Чанарын баталгаа, шударга өрсөлдөөн, ил тод дүрмийг бүрдүүлэгч байх ёс­­ той. Энэ түншлэл зөв суурьтай­бол­нийс­лэлийн хөгжил хурдасна. Харин дүрэм, хариуцлага тодорхой бус байвал маргаан нэ­мэг­дэнэ.

-­Бүтээн байгуулалтын бодит үр дүнг юугаар хэмжих ёстой гэж та үзэж байна вэ?

-­Шинэ орон сууцын­ хороолол сүндэрлэн бослоо гэж бодъё. Гаднаас нь харахад сайхан. Гэтэл сургууль нь хол, цэцэрлэг нь хүрэлцээгүй, авто зам бүрэн дуусаагүй, бохирын шу­гамын хүчин чадал дутуу, автобусны буудал төлөвлөгдөөгүй байвал тэр хороолол ир­­ гэдийн амьдралын чанарыг нэмсэн үү, эс­вэл шинэ хүндрэл бий болгосон уу гэдгийг асуух хэрэгтэй. Шинэ барилга баригдсан­ ч­ ши­нэ асуудал дагуулж байвал тэр бол бүрэн ут­гаараа бүтээн байгуулалт биш. Хойшлуулсан алдаа болж хувирна. Сургууль барьсан­ ч­ гад­на тохижилт дутуу, дулааны эх үүсвэр бү­рэн шийдэгдээгүй, спорт талбай стандарт хан­­ гаа­гүй, хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдэд хүр­­ тээмжгүй байвал “дараа нь засна” гэж бо­лохгүй. Хүүхэд “дараа жил” хүлээдэггүй. Хот “түр орхиё” гэж хөгждөггүй.

-­Төсвийн хөрөнгийн үр ашгийг хэрхэн харах ёстой бол?

-­Төсвийн хөрөнгө бол эзэнгүй мөнгө биш. Татвар төлөгчдийн мөнгө. Тиймээс нийс­лэ­­­ лийн хөрөнгө оруулалт бүрийн ард хариуцлага байх ёстой.­­Хэдэн төгрөг зар­цуулсан бэ гэд­гээр бус, хэдэн хүний амьд­ралд бодит өөрчлөлт ав­ чирсан бэ гэдгээр хэмждэг тогтолцоонд шилжих хэрэгтэй. Хөрөнгө оруулалтын үр өгөөж гэдэг барилга босгосон тоо биш. Ажиллаж бай­гаа сур­гууль, хүртээмжтэй цэцэрлэг, найдвартай инженерийн шугам сүлжээ, аюулгүй зам, тав тухтай орчин, иргэдийн амьдралын ча­нарт гарсан ахиц юм.

-­Тэгвэл цаашид хамгийн түрүүнд хэрэгжүүлэх ажлуудыг хэрхэн тодорхойлов?

-­Хийх ажил тодорхой. Нэгдүгээрт, нэгдсэн төлөвлөлтөө чанд мөрдөх ёстой. Хоёрдугаарт, төслийн удирдлага, менежментээ олон улсын жишигт хүргэх шаардлагатай. Гу­рав­дугаарт, ФИДИК­ийн зарчим, гэрээний бо­лон эрсдэлийн удирдлага, хугацааны хяналт, ча­­ на­рын баталгааг бодитоор хэрэгжүүлэх хэрэг­тэй. Дөрөвдүгээрт, захиалагчийн болон тех­никийн хяналтыг цахимжуулж, хяналтын тог­толцоогоо шинэчлэх шаардлагатай. Тавдугаарт, мэргэжлийн ур чадвар, хүний нөөц, техно­логийн чадавхаа зэрэг нэмэгдүүлэх ёс­той. Зургаадугаарт, төр, хувийн хэвшлийн хам­тын ажиллагааг ил тод, хариуцлагатай, үр дүнд суурилсан зарчмаар бэхжүүлэх хэрэгтэй. 

-­Эцэст нь нийслэлийн иргэдэд хандаж юу хэлэх вэ?

-­Энэ бол зөвхөн барилгын салбарын асуудал биш. Хотын ирээдүйн дүр зураг юм. Хүүхэд сургуульдаа хэр хол явах вэ, ээж, аав зам дээр хэдэн цаг өнгөрүүлэх вэ, иргэд аюулгүй, тав тухтай орчинд амьдрах уу гэдэгтэй шууд холбоотой асуудал. Энэ бол нийслэлийн хөг­жил. Бид өнөөдөр засварын араас гүйдэг ханд­лагаасаа салж чадвал маргааш алдааны араас биш, үр дүнгийн араас урагшилна. Асуу­дал гарсны дараа сандардаг бус, асуудал гарахаас нь өмнө хардаг, хэмждэг, зогсоодог, зас­даг тогтолцоог хамтдаа байгуулах ёстой. Чөлөөлөлт гэдэг нь зөвхөн эдийн засгийн чөлөөлөлт биш. Үргүй зардлаас чөлөөлөх, давтагдсан алдаанаас чөлөөлөх, хүнд суртлаас чөлөөлөх, зам­бараагүй төлөвлөлтөөс чөлөөлөх үйл хэрэг юм. Эцсийн зорилго маш тодорхой. Алдаа гарсны дараа засдаг бус, алдаа гарахаас урьд­чилан сэргийлдэг тогтолцоонд шилжиж, төсвийн хөрөнгөөр хэрэгжүүлсэн бүтээн байгуулалт бүрийг иргэдийн амьдралын чанар, нийс­лэлийн хөгжилд бодит үр өгөөжтэй болгох ёстой.