Штабын даргаараа “туг тахисан” ч Дотоодын цэрэгт харилцааны зөрчил гарсаар

Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах тусгайл­сан чиг үүрэгтэй байгууллагын анги, салбарт иргэний үүргээ бие­лүү­лэ­хээр ирсэн алба хаагчдын дунд гарсан элдэв зөр­чил мар­гааныг жил бүрийн цэрэг татлагатай зэ­рэгцээд олон нийтийн сүлжээнд “сэвж” хандалт авах нь их болсон. Нэг талаасаа харвал цэргийн ал­банд залуус, эцэг эхчүүдийг итгэлгүй болгох, цааш­лаад зэвсэгт хүчин, хилийн ба дотоодын цэр­гийг хүчгүйдүүлэх гэсэн бодлого явагдаж бай­хыг үгүйсгэхгүй. Уг нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 17.1-4 дэх хэсэгт заасан “Эх орноо хам­гаалах, хуулийн дагуу цэргийн алба хаах” хэмээн ёсчлон биелүүлэх үүргийн нэг нь яалт ч үгүй энэ. 

Нөгөө талаасаа Үндсэн хуулиар хүлээлгэсэн дээрх үүргийг мөнгөтэй, эрх мэдэлтэй айлын хөв­гүүд биелүүлэхээс зайлсхийж, эгэл борчууд, малчдын хөвгүүд л татагдаж байгаа нь эрх тэгш байх зарчмыг алдагдуулж буйн илрэл. Олон аавын хөвгүүдийн өсөж торнисон орчин, суурь хү­мүүжил гээд түмэн шалтгааны улмаас цэргийн алба хаагчдын дунд харилцааны зөрчил, “шанаадах” явдал гарч буй нь лавтай. Уулын мод урттай, богинотой. Олон хүн сайнтай, муутай орч­лонг дүүргэдэг болохоор цэргийн бага тушаа­лын дарга нарын дунд янз бүрийн нөхөд таарч, үгэнд ороогүйд нь “жавтий” хүртээх явдал гарсаар. 

Жил бүр гарч буй энэ мэт явдлаас сургамж авч, цэргийн анги салбар бүр хяналтын камер суу­рилуулж буй гэдэг. Гэвч ийм камергүй ор­ чинд нэгнээ дэглэх, зодох тохиолдол цөөнгүй бай­на. Хамгийн сүүлд гэхэд өнгөрсөн сарын 19нд Баянхонгор аймаг дахь зэвсэгт хүчний 339 дү­гээр ангид хугацаат цэргийн алба хаагчдын дунд үүссэн харилцааны зөрчлөөс болж нэг нь амиа алдав. Тус аймгийн Цагдаагийн газрынхан мөр­дөн шалгаж буй билээ. 

Үүнээс өмнө Дотоодын цэргийн харьяа ангийн хугацаат цэргийн алба хаагчдын дунд харил­цааны хэд хэдэн зөрчил гарч, эцэстээ шта­бын дарга, бригадын генерал Р.Чингис тэр­гүүт­нээр “туг тахиад” өнгөрсөн. Хууль зүй, дотоод хэргийн сайд Б.Энхбаяр 2025 оны арван­хоёрдугаар сарын 31-нд гаргасан Б/42 дугаар­тай тушаалдаа “Дотоодын цэргийн байгууллагад хийсэн дотоод хяналт шалгалтаар зарим анги байгууллагын цэргийн алба хаагч­ дын дунд дүрмийн бус харилцаа, хүний эрхийн зөрчил үүссэн, цэргийн алба хаагчдын амь нас, эрүүл мэнд удаа дараа хохирсон, до­тоодын цэргийн штабын даргын зүгээс хууль, дү­рэм, журамд заасан үүргээ хангалтгүй бие­лүүлсэн, мэргэжлийн удирдлагаар хангаагүй нь шал­галтын явцад цугларсан баримтаар тогтоог­дож байх тул Дотоодын цэргийн штабын дарга, бригадын генерал Р.Чингисийг 2025 оны арванхоёрдугаар сарын 31-ний өдрөөр та­сал­бар болгон ажлаас чөлөөлсүгэй” хэмээсэн байдаг. Түүнийг ажлаас чөлөөлөх шалтаг бол­сон хүний эрхийн удаа дараагийн зөрчил, цэр­гийн эрүүл мэнд хохирсон хэргүүдийг шүүх ха­раахан шийдвэрлээгүй. Харин энэ он гарснаас хойш үйл­дэгдсэн хоёр ч хэргийг Баянгол, Хан-Уул, Сон­гинохайрхан дүүргийн эрүүгийн хэр­гийн ан­хан шатны тойргийн шүүх хэлэлцэн шийдвэрлэлээ. Түүнээс тоймлон хүргэе. 

ЖИЖҮҮРИЙН БАЙРАА ОРХИСОН НЬ “ЖАВТИЙ” ХҮРТЭХ ШАЛТГААН БОЛОВ

Дотоодын цэргийн 05 дугаар ангид 2026 оны нэгдүгээр сарын 14-нд хугацаат цэргийн алба хаагч Ц.М Шалган нэвтрүүлэх байрны жижүүр, дэд ахлагч Б.Эрдэнэ-Очирт нэг бус удаа “бороо­хойдуулжээ”. Энэ талаар байлдагч Ц.М мөр­дөн шалгах ажиллагааны үед “Би тухайн өдөр Шалган нэвтрүүлэх байрны жижүүрийн тус­лахаар гарч байсан юм. Орой 21.00 цагийн үед харуулын байранд байдаг өрөөнд зурагт үзэж байтал тус байрны жижүүрийн үүрэг гүй­цэтгэж байсан, дэд ахлагч Б.Эрдэнэ-Очир намайг хараад “Чи битгий наанаа зурагт үзээд бай, Шалган нэвтрүүлэх байр луугаа ор” гэсэн. Түүнээс хойш би хоёр ч удаа зурагттай өрөөнд орж кино үзэж байгаад түүнд баригдсан юм. Зурагт үзэж таарах болгонд миний зүүн өгзөг хэсэгт бороохойгоор тус бүр 2-3 удаа цохисон. Түүнээс хойш хоёр хоногийн дараа ээлжийн сувилагч биед үзлэг хийх үед миний зүүн өгз­гийг харсан. 5-6 удаа бороохойгоор цохисны ул­маас ми­ний өгзөг хөхөрсөн байсан. Надад гом­дол, санал, нэхэмжлэх зүйл байхгүй” хэ­мээ­жээ. 

Уг явдлыг анх илрүүлсэн сувилагч “Ха­руулын ротын... дугаар салааны байлдагч нарт үзлэг хийж байтал Ц.М-ын зүүн өгзөг хөхөрсөн байсан. Энэ талаар би ангийн жижүүрт мэдэгд­сэн. “Харуулын байранд кино үзэж байгаад жижүүрийн үүрэг гүйцэтгэж байсан дэд ах­лагчид цохиулсан” гэж хэлсэн. Юугаар цохиул­сан талаараа нуугаад хэ­лээгүй” хэмээн цагдаагийнханд мэдүүлэг өг­сөн байна. 

Шүүхийн шинжилгээний ерөнхий газрын шинжээчид байлдагч Ц.М-ын биед үзлэг шинжилгээ хийгээд “Түүний зүүн өгзгөнд цус хуралт гэмтэл тогтоогдлоо. Уг гэмтэл нь мохоо зүйлийн нэг удаагийн үйлчлэлээр үүс­­ гэг­дэнэ. Эрүүл мэндийг сарниулахгүй тул Хү­ ний эрүүл мэндэд учирсан хохирлын зэрэг тогтоох журмын 2.7.3-т зааснаар хохирлын зэ­рэг тогтоохгүй” гэж дүгнэжээ. 

Баянгол, Хан-Уул, Сонгинохайрхан дүүргийн эрүүгийн хэргийн анхан шатны тойргийн шүү­хийн шүүгч Г.Энхцэцэг даргалан эл хэргийг хэлэлцээд “Цэргийн алба хаагчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 3.1.3-т зааснаар “захи­рах, захирагдах” зарчмыг цэргийн албанд баримтлах ба 4.2-т “Цэргийн алба хаагч ангийн байрлал, эсхүл ангийн байрлалын гадна албан үүрэг, байлдааны жижүүрлэлт, харуул, хо­но­гийн манааны үүрэг гүйцэтгэх, ажилдаа ирэх, буцахыг албан үүргээ гүйцэтгэж байгаад тооц­но” гэж, 6.1.3-т “Монгол Улсын хууль тогтоомж, цэргийн нийтлэг дүрмийг чанд сахин биелүүлэх”, 6.1.7-д “цэргийн алба хааг­чийн ёс зүйн хэм хэмжээг сахих” нийтлэг үүр­гийг хү­ лээ­хээр заасан. Цэргийн дотоод ал­баны дүрэмд зааснаар цэргийн алба хаагч нь албан тушаал, цолны эрэмбээр захирагч бо­лон за­хирагдагч байх бөгөөд дэд ахлагч нь байл­дагчийн хувьд ах­лах цолтон нь байна. 

Эрүүгийн хуулийн 28.3-1 дэх хэсэгт заасан “Дарга, захирагч нь захирагдагчдаа хүч хэ­рэглэх” гэмт хэргийн субъект нь албан тушаалын болон цэргийн цолны эрэмбээр дарга, захирагчнь байх бөгөөд объектив талньцэргийн дүрмийн бус байдлаар харьцаж захирагдагчаа зодсон, хүч хэрэглэснээр тухайн гэмт хэрэг төгс үйлдэгдсэнд тооцогдох хэлбэрийн бүрэлдэ­хүүнтэй байхаар хуульчилсан” гэж дүгнээд дэд ахлагч Б.Эрдэнэ-Очирт зургаан сар хорих ял шийтгэжээ. Шүүгдэгч ч өөрийн буруутай үйлд­лийг хүлээн зөвшөөрч, өмгөөлөгч авалгүй, шүү­хийн хэлэлцүүлэгт ч мэдүүлэг өгөөгүй аж. 

ЭЛЕКТРОН ТАМХИНЫ МАРГААН НЭГ БАЙЛДАГЧИЙН ЭРҮҮЛ МЭНДИЙГ ХОХИРООЖЭЭ

Дээрх шүүхийн шүүгч Ц.Амар даргалан тавдугаар сарын 21-нд Эрүүгийн хуулийн 28.31 дэх хэсгийн “Дарга, захирагч нь захирагдагч­даа хүч хэрэглэсэн” гэх хэргийг хэлэлцэн шийд­вэрлэсэн нь мөн л Дотоодын цэргийн 05 дугаар ангид гарсан үйлдэл байв. Түрүүч Г.Ба­зарсад тус ангийн харуул ротын ... дугаар салааны захирагчийн орлогчоор томилогдон үүрэг гүйцэтгэж байхдаа энэ оны нэгдүгээр сарын 23-ны 20.10 цагийн үед байлдагч Б.Цгийн эрүүл мэндийг хохироожээ. Хохирогч нууцаар электрон тамхи татаж байгаад салааны захирагчийн ор­логчид харагдсан гэнэ. Түүнийг харсан түрүүч Г.Базарсад байлдагч Б.Ц-г хэд хэдэн удаа цо­хисны улмаас ухаан алдаж газарт унахдаа нүүрээ цохисноос эрүү нь хугарч, шүднүүд нь бул­гар­сан аж. Энэ талаар хохирогч байлдагч Б.Ц мэдүүлэгтээ “20.00 цагт оройн хоолноосоо гарч, ангийн хашаанд байх гадна 00-д орсны дараа тамхины цэг дээр манай ротын цэргүүд байхад түрүүч Г.Базарсад намайг “Томоотой бай, цэрэг ээ” гэж хэлээд цээж рүү 3-4 удаа хүчтэй цо­хиход маш их өвдөж, толгой эргэсэн. Улмаар би ухаан алдсан. Түүнээс цааш юу болсныг санахгүй байна. Ухаан орж сэргэхэд манай салааны цэргүүд гар хөлийг минь атгаж, “Яаж байна, зүгээр үү” гэж байсан. Тэр үед миний аман дотор цус амтагдаж, дээд арааны шүд үйрч, хугарсан нь мэдрэгдэж, эрүү өвдөн, юм ярихад хэцүү байсан. Улмаар хажууд байсан цэрэг болон түрүүч Г.Базарсад намайг эмнэлэг рүү дагуулж, үзүүлэхэд “Шүд болон эрүү гэмтсэн байна” гэж хэлээд, Төрийн тусгай алба хаагч­дын нэгдсэн эмнэлэгт хүргүүлсэн. Тухайн газар камертай боловч хоолноос гарахаас өмнө ца­хилгаан тасарсан. Г.Базарсадаас өөр хэн нэгэн миний биед халдаж, цохиогүй” хэмээжээ.

Хамт алба хааж байсан байлдагч Б.Б гэр­ чээр мэдүүлэг өгөхдөө “Тухайн өдөр хоолонд орохын өмнө цэргийн байранд Б.Ц, А.М, бид гурав электрон тамхи татаж байгаад салааны захирагчийн орлогч, түрүүч Г.Базарсадад бариг­даад хураалгасан юм. 00-ын сандал дээр бид гурвыг юм яриад сууж байхад түрүүч Г.Базарсад хүрч ирээд “Дахиж электрон тамхи татаж болохгүй” гэж хэлээд Б.Ц-гийн цээж рүү цохисон. Б.Ц цохиулчхаад гүнзгий амьсгаа авч байснаа алхаад удаагүй уначихсан. Түүнийг цэргийн байр луу оруулж сувилагчийг дуудсан. Сувилагч ангийн шуурхай жижүүртэй хамт Б.Ц-г эмнэлэг рүү авч явсан” гэсэн байна. 

Шүүхийн шинжилгээний ерөнхий газрын шинжээчийн дүгнэлтээр хохирогч, байлдагч Б.Ц-гийн эрүүл мэндийг удаан хугацаагаар сарниулах хүндэвтэр зэргийн гэмтэл тогтоогджээ. Сонгинохайрхан дүүргийн Прокурорын газраас түрүүч Г.Базарсадад Эрүүгийн хуулийн 11.4-1ийн “Хүний эрүүл мэндэд хүндэвтэр хохирол санаатай учруулсан”, 28.3-1 дэх хэсгийн “Цэргийн дүр­мийн бус байдлаар харьцаж дарга, захирагч нь захирагдагчаа зодсон, хүч хэрэглэсэн” гэх заалтыг үндэслэн яллах дүгнэлт үйлдсэн аж. 

Шүүх хэргийг хэлэлцээд дээрх зүйл заалтуудад заасан гэмт хэргийг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, хүний эрүүл мэндэд хүндэвтэр хохирол учруулсан үйлдэлд нь гурван сар зорчих эрх хязгаарлах, цэргээ зодсонд нь зургаан сар хорих ял оноон, ялуудыг нэгтгэн есөн сар хорихоор болсон байна. Мөн түрүүч Г.Ба­зар­садаас 15.8 сая төгрөг гаргуулж, хохирогч Б.Ц-д, 3.3 саяыг Эрүүл мэндийн даатгалын санд төлүүлэхээр шийдвэрлэжээ. Шүүх Г.Базарсадыг гэм буруутайд тооцоход тэрбээр хохирол төлбөр төлөх тав хоногийн завсарлага авсан ч түүнийгээ биелүүлээгүй юм байна. Энэ талаар хохирогч Б.Ц-гийн өмгөөлөгч “Шүүг­дэгч хохирол төлөхөөр завсарлага ав­сан боловч түүнийгээ төлөөгүй. Мөн шүүх хуралдаанд хоцорч ирсэн нь хийсэн хэрэгтээ хандсан хандлагыг нь харуулж байна. Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 28.3-1 дэх хэсэгт зааснаар нэг жилийн хугацаагаар хорих ял оноох санал гар­гаж байна” гэсэн байх юм.

Дотоодын цэргийн байгууллагад хүний эр­хийн удаа дараагийн зөрчил, цэргийн алба хаагч­дын эрүүл мэндэд хохирол учруулсан явдал байсаар. Р.Чингисээ өөрчлөөд, хурандаа Н.Лхагвасайхан энэ оны нэгдүгээр сарын 12-ноос хойш тус штабыг удирдах болсноос хойших хугацаанд гар­сан хоёр ч хэргийг ийнхүү шүүх шийд­вэр­лэжээ.