Богд уулын хагарал дээрх “бетонон” хотхонуудын аюул

- Газар хөдлөлтийн идэвхтэй хагарлыг судалдаг цэг дээр хүртэл барилга барьжээ-

Монгол, Японы эрдэмтэд одоогоос найман жилийн өмнө Улаанбаатар хотод гамшгийн эрсдэлийн үнэлгээ хийх явц­даа нийслэлийн суурьшлын бүс дундуурх 50-иад км газрыг хамарсан шинэ хагарал илрүүл­сэн билээ. Нийслэл орчимд судлаачдын өмнө нь илрүүлсэн идэвхтэй зургаан хагарал хо­тын төвийн суурьшлын бүсээс зайдуу, хүн амын төвлөрөл, хөдөлгөөн харьцангуй сийрэг газ­руудад байсан бол 2018 онд нээсэн долоо дахь голомт Улаанбаатарыг зүүнээс баруун руу хөндлөн гулд “туучсан” байршилтай байв. Иймд Японы судлаачид үүнийг Улаанбаатарын хага­рал хэмээн нэрлэж, хотын газар хөд­лөлтийн аюулын зураглалыг шинэчлэх, барилгын тэс­вэрлэлтийн норм дүрмийг эргэж харах, суурьш­­лын бүсийн дундуур дайран өнгөрөх гүн заадсын насжилт болон түүхэн үечлэл, цаашдын эрсдэлийг ул суурьтай судалж тогтоох шаард­лагатайг анхааруулж байсан юм. 

Такаши Наката, Яасүхиро Сүзүки, С.Дэмбэрэл, Ч.Одонбаатар тэргүүтэй эрдэмтэн “GeoScienceWorld” (GSW) зэрэг шинжлэх ухааны нэр хүндтэй сэтгүүл, цахим системүүдэд “Улаан­баатарын шинэ хагарал: Монгол Улсын нийслэлд нүүрлэсэн газар хөдлөлтийн аюул” сэдэвт эрдэм шинжилгээний өгүүлэл хэв­лүүлж, эл асуудлыг олон улсын анхаарлын төвд оруулж байв. Харамсалтай нь, манай улс до­лоо дахь хагарлаас үүдэлтэй аюул эрсдэлийг буу­руулах, урьдчилан сэргийлэх, тухайн бүс дэх барилга, байгууламж, дэд бүтцийн тэс­вэржилтийн стандарт, норм дүрмийг шинэчлэх, зохион байгуулалт, хязгаарлалт хийх гол ажлуудад дэндүү хөшүүн хойрго хандсаар өдий хүр­чээ. Эрдэмтдийн судалгаа, нээлтийн мөрөөр эрсдэлээс сэргийлэх дорвитой арга хэмжээ авч чадаагүй гэсэн үг. Харин ч бүр хагарлын голомт бүхий хэсгүүдэд нэмж газар олгон, баахан барилга, байгууламж бариулж, эрдэмтдийн су­далгааны ажилд саад бэрхшээл учруулах болжээ. 

Нийслэлийн суурьшлын бүсийг дайран өнгөр­дөг гэх долоо дахь хагарал нь Богдхан уулын зүүн хойд бэл (Хүрэл тогоот болон Хүрхрээгийн амны уулзвар хэсэг)-ээс эхэлж, хотын төв хэсгийг дайран баруун хойд зүгт Баянхошуу хүртэл үргэлжилдэг. Японы Хирошима их сургуулийн профессор, дэлхийн царцдасын тектоник хагарлын нэрт мэргэжилтэн Такаши Наката болон манай улсын ШУА-ийн Одон орон, геофизикийн хүрээлэнгийн эрдэмтэд эл хагарлыг нээн илрүүлсэн цагаасаа хойш хэд хэдэн байршилд гүний бүтцийг нь судалсаар иржээ. Гэтэл Богдхан уулан дахь судалгааны гол цэгийнх нь ойр орчимд тансаг зэрэглэлийн хаус хотхон, хороолол шавааралдуулан барьснаас болж судлаачид ажлаа үргэлжлүүлж чадахгүйд хүрчээ. Монголчуудын гэлмэггүй, хариуцлагагүй байдалд гайхшаа барсан япон судлаач “Богдхан уул чинь дархан цаазат гэсэн биз дээ. Дархан цаазат газарт яагаад ийм олон барилга, байгууламж, хотхон бариулсныг ойлгохгүй юм” хэмээн шогширч суугааг хамтран ажилладаг мон­гол эрдэмтэд нь хэлж байна.

Идэвхтэй хагарал бол хот суурин газрын хувьд тэсрэх бөмбөг л гэсэн үг. Газар хөдлөх үед хагарал дагуух хэсгүүд зааглан салж, богино хугацаанд хүчтэй шилжилт хөдөлгөөн хийдэг. Тиймээс хагарлын шугам дээр болон хилийн дагуу барилга, байгууламж барих, зам, дэд бүтэц тавихыг аюулгүй байдлын үүднээс хатуу хориглодог. Барилгын суурь хуваагдах, амархан нурах, инженерийн шугам сүлжээ тасрах, хөрс гулсах, нурах эрсдэлүүдийг дагуулдаг гэж үздэг. Шинжлэх ухааны түвшинд хагарлуудын байршил, гүний бүтэц, тэдгээрийн үүсгэж болох газар хөдлөлийн хүч, давтамжийг тодорхойлж, аюулгүйн зурвас тогтоох нь хүн амаа гамшгийн эрсдэлээс хамгаалах, бэлэн байдлыг хангах гол ажил гэж үздэг юм билээ. 

Тийм ч учраас Монгол, Японы эрдэмтдийн хамтарсан баг Улаанбаатарын хагарлын дагуу өндөр барилга, орон сууцын хотхон бариулах нь эрсдэлтэйг анхааруулж иржээ.

Судлаачид эхний ээлжид хоёр зүйлийг тодорхой болгосон юм. Нэгдүгээрт, тэд тус хагарлыг идэвхтэй шинж чанартайг нь гео­логийн ба­римтаар нотолсон. Хоёрдугаарт, уг хагарал хө­дөлгөөнд орвол долоогоос дээш хэмжээний маг­нитудын хүчтэй, сүйрэл дагуулах хэмжээний газар хөдлөлт үүсгэх боломжтойг тогтоосон. Үүнд үндэслээд “Улаанбаатар хотын төвд болон барилгажсан бүсэд газар хөдөл­бөл олон тооны барилга, байгууламж нурж, мян­га мянган хүн эрсдэх аюултай” гэдэг дүг­нэлтэд хүрсэн юм билээ. Харин үүнээс цаа­шихбуюу илүү нарийвчилсан судалгаа, мо­ни­­торингхийх үйл явц нь Улаанбаатарын ба­рилга­жил­таас болж хүндрэлтэй нөхцөлд ороод байна. Найман жил гэдэг бол мөнгө, эрх мэдэл, албан тушаалаар далайлган хаа дуртай газартаа хотхон, хо­роолол босгодог хүмүүсийн хувьд дэндүү ихийг амжуулах хугацаа хэдий ч шинж­лэх ухааны суурь судалгаа, үнэлгээний ажилд тийм ч хангалттай хугацаа биш гэдгийг энэ үйл явдал нотлон харууллаа.

Судлаачдын хэлж буй хэт барилгажсан, хагарлын голомт дахь судалгааны цэг нь Баянзүрх дүүргийн 11 дүгээр хорооны нутаг буюу Богдхан уулын Хүрхрээгийн ам орчимд байрладаг юм байна. Илүү тодруулбал, “Скай резорт” цанын бааз, “Асем вилла” хот­хоныорчимд гэсэн үг. Тухайн хэсэгт сүүлийн жилүүдэд гадаад, дотоодын хөрөнгө оруулалтаар тансаг зэ­рэглэлийн хаус хороолол, хот­хонбарьснаас Хүрэл тогоотын аман дахь одон орон судлалын төв үйл ажиллагаа явуу­лахадбэрхшээлтэй болоод буй талаар бид өмнө нь нийтлэл, сур­валжилгаар удаа дараа хөндсөн. Тэг­вэлүүнээс үүдэлтэй дараагийн эрсдэл нь энэ аж.

Угтаа энэ бол хэдхэн хотхон, хорооллынхны, эсвэл тухайн бүсэд амьдардаг иргэдийн амь, эрүүл мэнд, эд хөрөнгөд л хамаатай асуудал биш юм. Хотын аюулгүй байдал, гамшиг ослыг тэсвэрлэх чадвар, нийт оршин суугчийн амь, амьд­ралтай холбоотой, үл тоож боломгүй чу­хал асуудал. Тухайн хагарлын голомтод шинжлэх ухааны судалгаа шинжилгээ хийх нь, ийм боломж нөхцөлийг улсаас, зохих шатны бай­гууллагаас бүрдүүлж өгөх нь л асар чухал ажилд тооцогддогийг физикч Ц.Батбаяр хэлэв. Гэтэл манай улсын холбогдох байгууллагынхан идэвхтэй хагарлуудын дагуу аюулын зурвас тогтоож, барилгажилтыгхязгаарлахньбайтугай дархан цаазат гэгдэх уулан дахь судалгааны цэгүүдээ хүртэл барилгын компанийнханд “сул­лаад өгчихдөг”, хайнга гэхэд дэндүү тоомсор­гүй улс аж. Одоогоос хоёр сар гаруйн өмнө болсон Гамшгийн эрсдэлийг бууруулах нийс­­лэлийн зөвлөлийн ээлжит хоёрдугаар хурал­дааны үеэр Одон орон, геофизикийн хү­ рээлэнгийн Ч.Одонбаатар тэргүүтэй эрдэм­тэн Улаан­баатарын хагарлыг хугацаа алдалгүй нарийвчлан судлах шаардлагатайг анхааруулсан бай­даг. Гэтэл бодит нөхцөл дээрх судалгааны ажлын явц, “үр дүн” ийм л байна. 

Газар хөдлөлтийн идэвхтэй хагарлыг нарийвч­лан судалснаар аюулгүйн зурвас буюу хяз­гаарлалтын бүсийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй тогтоох, хотын ерөнхий төлөв­лөлтийг зөв хийх буюу гол зам, гүүр, цахилгаан станц, усан сан зэрэг стратегийн чухал объектыг аюул­гүй газарт байршуулах, тусгаарлах, барилга, байгууламжийн тэсвэрлэлтийн норм дүрмийг бүсчлэлээс хамааран ялгаатай тогтоох, хамгийн гол нь гамшгийн бэлэн байдлын заавар, зөв­лөмж, аврах ажиллагааны төлөвлөгөө боловс­­руулах зэрэг ажлуудыг хийх үндэслэл бол­дог аж. Цаашлаад физикийн талаасаа хагарлын цэгийн насжилтыг тогтоосноор газар хөдлөлийн давтамж, мөчлөгийг тооцох, сүү­лийн чичирхийллийн хугацааг баримжаалах бо­ломжтой юм байна. Мэдээж энэ судалгаа шинжилгээг хэр зэрэг дутуу дулимаг, хөнгөн хуумгай, ху­гацаа алдаж хийнэ, тэр хэрээр хүлээх эрсдэл, хожмын төлөөс нь нэмэгдэнэ.

Нэгэн жишээ дурдахад, 2026 оны зур­гаадугаар сард Венесуэль улсад болсон хүчтэй газар хөдлөлтийн эрсдэлийг тектоник судлаа­чид урьдчилан анхааруулж, Сан Себестян хэмээх хагаралд онцгой анхаарал хандуулахыг хол­богдох албаны хүмүүст сануулж байжээ. Харамсалтай нь, тус улс шуурхай, үр дүнтэй хариу арга хэмжээ, урьдчилан сэргийлэх бодлого хэрэгжүүлээгүйгээс хариуцлагагүйн төлөөсөнд дэндүү их зүйл алджээ. НҮБ-аас мэдээлс­нээр Венесуэльд болсон хоёр удаагийн хүчтэй газар хөдлөлтийн улмаас нас барсан хүний тоо 3000 дөхөж, нурж сүйдсэн барилга, байгууламж 800-д хүрч, нийт найман тэрбум ам.долларын шууд хохирол учирсан гэнэ. ШУАийн Одон орон, геофизикийн хүрээлэнгийн суд­лаачид үүнийг шинжлэх ухааны салбарын судалгаа шинжилгээний үр дүн, эрдэмтдийн үгийг үл тоож, хариуцлагагүй аягласны харамсалтай жишээ болгон хэллээ. Тэгвэл Богд уулын хагарлыг судлах цэг дээр хүртэл “бетонон” хотхонууд бариулсан хариуцлагагүй явдал ч хожмоо бидэнд үүний адил хатуу сургамж, их эрсдэл дагуулж болзошгүй нь.

Н.Мишээл