Хойд Цэнхэрийн агуйгаас эртний зосон зураг бүхий шинэ хунх илрүүлэв 

Ховд аймгийн Манхан сумын нутаг дахь Хойд Цэнхэрийн агуйгаас эртний зо­сон зураг бүхий шинэ хунхыг 74 жилийн дараа нээн илрүүлжээ. ШУА-ийн Ар­хеологийн хүрээлэн болон АНУ-ын Ко­ло­радогийн их сургуулийн хамтарсан “Алтайн археологи” төслийн судалгааны баг өнгөрсөн сарын 26-наас энэ сарын 10-ны хооронд тус агуйд малтлага, су­далгааны ажил гүйцэтгэсэн байна. Судалгаа­ны явцад агуйн баруун урд хэсгийн хатав­чинд чулуун нуранги, шувууны сангасанд дарагдан нуугдсан амыг нээж, хоёр тасалгаатай жижиг хунхыг шинээр ил­рүүлжээ. Хунх гэж агуйн хананд байгалийн жамаар эсвэл хүний үйл ажилла­гааны нөлөөгөөр үүссэн жижиг өрөө, хонхор хэсгийг хэлдэг археологийн нэршил юм. 

Шинээр илрүүлсэн хунхны хана, таазанд эртний хүмүүсийн зурсан амьтан, шувуу, мөн Х үсэгтэй төстэй дүрс тэмдэг бүхий 40 гаруй зосон зураг хадгалагдан үлдсэн байна. Зосон зураг гэдэг нь эртний хүмүүс байгалийн гаралтай улаан өнгийн эрдэс будаг болох зосоор агуй, хадны хананд зурж үлдээсэн соёлын үнэт дурсгал юм. Гэвч зургууд нь олон жилийн турш хуримтлагдсан шувууны сангас, тоосжилтын нөлөөгөөр нэлээд бүдгэрчээ. Тиймээс анхан шатны баримтжуулалт хийсэн бөгөөд ирэх онд хана, таазанд наалдсан сангас, тоосжилтыг цэвэрлэж, хунх дотор нарийвчилсан археологийн малтлага явуулахаар төлөвлөж буй аж. 

Хойд Цэнхэрийн агуйн зосон зургуудыг нэрт газар зүйч, эрдэмтэн О.Намнан­дорж 1952 онд анх шинжлэх ухааны эргэлтэд оруулж байв. Харин түүнээс хойш 74 жилийн дараа дахин шинэ хунх, эртний зургуудыг нээн илрүүлж бай­­гаань энэ. Тус судалгааны багийг ШУА-ийн Ар­хео­логийн хүрээлэнгийн Хүрэл, төм­рийнтүрүү үеийн судалгааны сал­барынэрх­­лэгч, доктор Ж.Баярсайхан, АНУ-ын Коло­ра­догийн их сургуулийн багш, док­тор Вильям Тэйлор нар ахлан ажил­ласан байна. 

Ташрамд дурдахад, тус судалгааны баг 2025 оны малтлагаараа Хойд Цэнхэрийн агуйгаас 2800 орчим жилийн тэртээд хамаарах халтар арвай, улаан буудай зэ­рэг үр тарианы олдвор илрүүлсэн юм. Энэ нь Монголын бүс нутаг дахь газар тариа­лангийн хамгийн эртний бодит баримт хэ­рэглэгдэхүүн болоод буй билээ.

У.Сүрэн