Фракцын “зодоон”-д сэнсэрсэн хотын улс төр

“Хотын төсөвт асуудал байвал түүнийг баталсан нийслэлийн Иргэдийн Төлөө­лөгчдийн Хурал буюу Улаанбаатар хотыг удирдах дээд шатны байгууллагатай ярих хэрэгтэй. Хотын даргатай биш. Нийслэлийн ИТХ ээлжит бус IX хурлаар үнэмлэхүй олонхын са­налаар баталсан төсөв шүү. Баянзүрх дүүргийнхэн бүтээн байгуулалтаа хийж, нийслэлд орлого нэмж төвлөрүүлэхдээ анхаарахын оронд албан тушаалд шунасан хувь хүний төлөө жагсах нь буруу. Би хотын даргын үйл хэрэг, үзэл баримтлалыг хатуу дэмжинэ” хэмээн нийслэлийн Засаг даргын нэгдүгээр орлогч Т.Даваадалай уржигдар мэдэгдэл гаргав. Яарвал даарна гэдэг дээ. Тэгш бус хуваарилалт, шударга бусаар төлөвлөсөн татвар, татаас, торгуулиас эхлээд нэлээд маргаан дагуулсан нийслэлийн төсвийн тодотголыг хотын дарга өөрөө боловсруулж, оруулж ирсэн байлтай. Хаврын улс төр хавирга нэвт жиндүүлэхийн дохио нийслэл даяар “хангинаж”, нутгийн өөрөө удирдах байгууллага нь гүйцэтгэх засаглалтайгаа түнжин ха­гарч, хоёр тийш харсан нь улс төрийн ха­риуцлагатай алба хашиж буй түшмэлүүдийн ээлж дараалсан мэдэгдлээс илэрхий байна.

Албан тушаалд шунасан хувь хүн гэдэг нь УИХ-ын гишүүн, Хот байгуулалт, барилга, орон сууц­жуулалтын сайд Э.Бат-Амгалан бө­гөөд түү­ нийг нийслэлийн МАН-ын хорооны даргын албан ту­шаалд санаархан,Баянзүрхийн намын хорооны даргын хувьд дүүргийн удирдлагууд болон төрийн албан хаагчдыг нь тур­хиран, Яармаг дахь нийс­лэлийн төр за­хир­гааны байрны гадна жагсаал зохион бай­гуулсан гэж Х.Нямбаатарын ойр орчмынхон хардаж буй аж. Мөн төсвөөс нийт 720 сая төгрөгийг тус дүүргийн төрийн алба хаагч­дад нийгмийн ба­талгаа, буцалтгүй тусламж нэ­рээр урам­шуу­лал болгон олгосон баримтыг ч дэл­гэн, “Баян­зүрх дүүргийн төрийн алба хаагчид хэм хэмжээгээ мэдэхгүй бол би өөрийн эрх мэд­лийн хүрээнд ажлаас чинь чөлөөлөх хүртэл арга хэмжээ авна шүү” хэмээн хотын мээр цахим хуудсаараа ил цагаан сүрдүүлнэ лээ. Хо­тын парламентад сүүлийн гурван сонгууль дараалан үнэмлэхүй олонх суудал авсан МАН-ынхан толгойгоороо хөл, хөлөөрөө толгой хийж тогло­соор уйдсан гэлтэй, дотроо Л.Оюун-Эр­дэ­нийн фракц, У.Хүрэлсүхийн та­лын­хан гэхч­лэн ху­ваагдаад байсан бол одоо баян­зүр­хийн­хэн, сон­гинохайрханыхан гэсэн томоохон бүлэглэлийн хооронд цусгүй тулаан эхэлжээ. Ил тод, нээлттэй зар­ласан энэхүү дайны цаад шалт­гаан нь Нийслэлийн намын хороогоо хэний тал авах вэ гэдэг өрсөлдөөн юм.

Энэ сарын 2-нд Улаанбаатар хотын төсвийн то­дот­голыг батлах сүүлчийн хэлэлцүүлгийн үеэр нийслэлийн ИТХ-ын төлөөлөгч, Баянзүрх дүүргийн Засаг дарга Г.Жаргалсайхан “Нийслэ­лийн есөн дүүргээс ганцхан Баянзүрхэд татаасыг энэ жил 27.2 тэрбум төгрөгөөр нэмж, хамгийн өндөр орлого төвлөрүүлэхээр төсвийн тодотголд оруулж ирж байна. 2024 онд Сонгинохайрхан дүүрэг 28.3 тэрбумын татаас нийслэл хотод төвлөрүүлж байсан бол одоо энэ нь хоёр дахин буурсан. Гэтэл Баянзүрх дүүргийн татаасыг хоёр дахин нэмчхээд иргэдийнх нь төвлөрүүлсэн татвараар яагаад Адууны наадам хийхэд 4.5 тэрбумыг зарцуулах гэж байгаа юм бэ. Улаанбаатар хотын Захирагчийн ажлын албанд найман тэрбум, Агро сити хэмээх одоо байхгүй хотын бүтээн байгуулалтад хоёр, хүлэмжид нь зориулж хоёр тэрбум төгрөг гэхчлэн иргэдэд нэн түрүүнд шаардлагагүй хөрөнгө оруулалтууд тус­гасан хэрнээ Баянзүрх дүүргийн ганцхан хороонд Өрхийн эрүүл мэндийн төвийн барилга төлөвлөсөн. Харин Сонгинохайрхан дүүргийн до­лоон хороонд Өрхийн эрүүл мэндийн төвийн барилга шинээр барих гэж буй нь шударга бус санагдахгүй байна уу” хэмээн төлөөлөгчдөөс ам асууснаар зөрчил хурцадсан гэл­тэй. Баянзүрх дүүргийн ИТХ-ын төлөөлөгчид өнгөрсөн долоо хоногт мэдээлэл хийхдээ хоёр хүний асуудлаас болж 500 мянган иргэний ажил, амьдрал, эрх ашгийг ноцтой хөндөж буйг онцлоод, төлөвлөсөн татварынхаа орлогыг бууруулахыг шаардсан билээ. Тэдний хэлснээр сонгинохайрханыхан өнгөрсөн таван жилийн ху­га­цаанд нийслэлд 63 тэрбум төгрөгийн татвар төвлөрүүлсэн бол баянзүрхчүүд үүнээс 11 дахин их буюу 741 тэрбумыг Улаанбаатар хотод өгсөн хэр­нээ хөрөнгө оруулалт нь тэнгэр, газар шиг зөрүүтэй тавигдаж иржээ.

Баянзүрх, Сонгинохайрхан хоёул нийс­лэлийн хамгийн том, хүн ам хамгийн олонтой дүү­рэг. Нийслэл, дүүргийн ИТХ-д ч дээрх хоёр дүүргээс хамгийн олон төлөөлөгч МАН-аас сонгогдон ажиллаж буй. Гэтэл нэгийнх нь нийслэлд төвлөрүүлэх татварыг өмнөх оноос 44 хувиар нэмэгдүүлэн 214 тэрбум төгрөгт хүргэсэн атлаа нөгөөг нь бууруулсан гэхээр яах аргагүй анхаарах зүйл байх шиг. Гагцхүү таван жил загас мэт дуугүй явсан төлөөлөгч нар энэ сард гэнэт “хэлд орсон” нь мэдээж учиртай. Гээн­дээ ч, гоондоо ч бий гэдэг шиг хотын бүх шатанд бугшсан идээ бээрийг дотроос нь өөрсдөө шахан гаргаж буйгаараа энэ хаврын улс төржилт, эрх мэдэл, албан тушаалын тө­лөөх “зодоон” нэг талаасаа сонгогчдод хэн нь хэн бэ гэдгийг та­нихад ашигтай. Гэвч нөгөө тал­даа нийслэлийн ИТХ, За­саг даргын зөрчилдөөн нь зөвхөн нэг на­мынх­ны эрх ашгийн асуудал биш. Үүний цаана нийслэл Улаанбаатар хотын урт, дунд хугацааны хөгжлийн бодлого, төлөвлөгөө хэрхэх вэ, утаа, түгжрэлийг шийдэх томоохон төслүүдийг гацаах вий гэсэн эрсдэл, болгоомжлол бодитоор урган гарна. Хамгийн гол нь жил ирэх тусам нэм­сээр байсан нийслэлийн төсөв буюу татвар төлөгчдийн мөнгийг салхинд хийсгээд, хотын удирдлагууд өөрсдөө тал тал тийш талийж одох болбол төлөөс, золиос нь ард иргэдийн ну­руун дээр ирнэ. Тэр цагт нийслэлийн МАНын хорооны даргын суудлыг Готов нь авна уу, Шадав нь авна уу, маньд огт хүртээлгүй байсныг фракцууд дагаж намирсан, хийрхсэн улс­төр­жигсөд ойлголоо ч хожимдсон байх вий.

Нийслэлийн бодлого, төлөвлөлт нэгдсэн байд­лаар урагшлах уу, эсвэл фракцын тэнц­вэрийн дунд гацах уу гэдэг асуулт өнөөдөр хо­тын захиргааны коридороос эхлээд Төрийн ор­дон хүртэл цуурайтаж, нийслэлчүүдийн дунд ч чухлаар тавигдахад хүрлээ. Хэдийгээр Э.Бат-Амгалан хотын намын хорооны даргад санаархаагүй гэдгээ илэрхийлсээр бай­гаа ч МАН-ынхны хувьд том эх ашиг нь хат­га­вал УИХ-ын болон Засгийн газ­рын ги­шүү­ний “давхар дээл”-ээ тайлж шид­чихээд нийс­лэл рүү зулардаг жишиг хэдийн тогтсон тул үгэнд нь итгэхэд бэрх. Энэхүү сонин урвуу логик нь нийслэлийн удирдлага бодлогын инс­титуц байхаасаа өнгөрч, нам доторх хүчний тэнцвэрийг зохицуулах улс төрийн талбар болж хувирсныг илтгэнэ. Нийслэлийн намын хороонд хэн нөлөөтэй байх вэ гэдэг нь “төв”ийнхөө улс төртэй огт салангид зүйл биш болсон учраас Ерөнхийлөгчийн нөлөө, Засгийн газрын тэнцвэр, нам доторх хүчний хуваарилалт гээд олон хүчин зүйл хотын улс төр дээр огтлолцдог. Тиймээс хотын захиргаа хавиар өрнөж буй зөр­ чил, маргаан үнэндээ нийслэлээс нэгэнт хальж, эрх мэдлийн илүү том тоглолтын нэг хэсэг болж хувирч байгаа бололтой.

Нөгөөтээгүүр, сүүлийн өдрүүдэд улс төрийн хүрээнд өөр нэг таамаг ч дуулдах болов. Хаврын чуулган эхлэхтэй зэрэгцэн Д.Амарбаясгалан, Х.Булгантуяа зэрэг гишүүнийг эгүүлэн татаж, нөхөн сонгууль явуулах тул хэн хэн нэр дэвших боломж шандастайгаа нотлох ажиллагаа явагдаж буй гэх. Тухайлбал, Х.Булгантуяагийн оронд нийслэлийн ИТХ-ын дарга А.Баярыг Баян­зүрх дүүргээс УИХ-ын нөхөн сонгуульд нэр дэвшиж магадгүйтухайяриагарчээ.Хэ­рэвиймулстөрийн тооцоо үнэхээр бодит бол нийс­лэлийн өнөөдрийн зөрчил, фрак­цын хөдөл­гөөнүүд хотын бодлогоос илүү дараа дараагийн сонгуулийн зураглалтай хол­боо­той байхыг ч үгүйсгэх аргагүй. Өөрөөр хэлбэл, хотын улс төр нийслэлийн асуудлыг ший­дэ­хээсээ илүү том шатаар өгсөх тав­цан болж хувирч байгаа хэрэг. Нийслэлийн ИТХ-ын даргаар сонгогдоод “Надад итгэл үзүү­лэн улс эх орныхоо төлөө чин сэтгэлээсээ ажил­лах боломж олгож, нэр дэвшүүлсэн хотын намын хорооны дарга Х.Нямбаатар, Баянзүрх дүүр­гийн МАН-ын дарга, Улаанбаатар хотын хөгж­лийн бодлого эрхэлсэн түр хорооны дарга, УИХ-ын ги­шүүн Э.Бат-Амгалан болон Ерөнхий сайд, хотын удирдах зөвлөлийн гишүүд, хотын на­мын хорооны тэргүүлэгчид, гишүүд, журмын олон нөхөд, эрхэм төлөөлөгч та бүхэндээ баяр­лалаа” хэмээж байсан А.Баяр үнэхээр дээш өг­сөж зодоглохоор шийдсэн бол түүнд нийс­лэ­лийн асуудал ердөө ч хамаагүй болно. Харин Сон­­ гино­хайрханаас тусгай сойлготой юм шиг илүүрхэж сонгогддог Х.Нямбаатараасаа “урвасан” үйлдлийг ах нар нь ишиг эврээ ургахаар эхийг мөргөжээ гээд өнгөрөөх болов уу.

Хамгийн гол нь МАН-ынхан ийнхүү дээр, доор­гүй хоорондоо сүжрэх нь сүжирч, тэр­сэлдэх нь тэрсэлдэн, эрх мэдлийн төлөөх удаа дараагийн нүүдлээр наймаалцаж эхэлбэл нийслэл­чүүдийн төлсөн татвар, нийтийн эрх ашиг улс төрийн тооцооны дундах чимээгүй зардал төдий болж хоцорно. Нийслэлчүүд бидний хувьд энэ бүхэн огт өөр хэмжүүртэй. Туулын хурдны замыг ба­рих уу, түгжрэл буурах уу, утаа арилах уу, дэд бүтцийн томоохон төслүүд урагшлах уу, хо­тын төсөв үр ашигтай зарцуулагдах уу гэдэг нь бидэнд л хамаатай, хариултгүй асуулт хэвээр үлдэх вий.

Л.Аргамжин