Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор Д.ГАН-ОЧИР
АНУ-Израилын зүгээс Иранд хоёрдугаар сарын 28-нд цохилт өгч эхэлснээс хойш дайн үргэлжилж байна. Энэ дайнаас үүдэн (газрын тосны нийлүүлэлт буурах эрсдэл, тээвэрлэлтийн даатгалын үнэ өссөн, Хормузын хоолойн тээвэрлэлт зогсох эрсдэл) дэлхийн зах зээлд газрын тосны үнэ хурдцтай өсөж байна.
Тухайлбал, нэг баррель Брент газрын тосны үнэ сүүлийн долоо хоногт 21 хувиар өсөж 85 ам.долларыг даваад байна (Зураг 1). Бусад нэр төрлийн газрын тосны үнэ ч мөн адил хувиар өссөн. АНУ-ын Батлан хамгаалахын сайд Пит Хегсетийн мэдэгдсэнээр энэ дайн 6-8 долоо хоног үргэлжлэхээр байна. “Goldman Sachs” банкны хувьд Хормузын хоолойн хүндрэл удаан хугацаанд үргэлжилбэл, Брент газрын тосны үнэ нэг баррель нь 100 ам.доллар давах төсөөлөл гаргаад байгаа юм.
Тухайн дайн цаашид хоёр сар үргэлжилж, газрын тосны үнэ үргэлжлэн өсөж, өндөр түвшиндээ хадгалагдах магадлал өндөр боллоо. Энэ тохиолдолд Монголын эдийн засагт ямар нөлөө үзүүлэхийг урьдчилан тооцох нь бодлогын хариу арга хэмжээг зохистой авч хэрэгжүүлэх, бизнесийн эрсдэлийг тооцож, үйл ажиллагаагаа төлөвлөхөд чухал юм.
Газрын тосны үнэ өсөх нь эдийн засгийн нийт нийлүүлэлт, эрэлтэд сөргөөр нөлөөлдөг. Макро эдийн засгийн онолд газрын тосны үнийн өсөх “шок”-ийг ихэвчлэн нийлүүлэлтийн сөрөг “шок” гэж тайлбарладаг. Энэ нь өртгийг өсгөх сувгаар нөлөөлөх буюу газрын тосны үнэ өсөхөд үйлдвэрлэлийн зардал нэмэгдэж, компаниуд энэ нэмэгдсэн зардлаа хэрэглэгчийн үнэд шингээн дамжуулдаг. Энэ нь хэрэглээний үнийн түвшнийг удаан хугацаанд өндөр хэвээр байхад хүргэж болзошгүй. Хэрэв хөдөлмөрийн зах зээл хангалттай уян хатан бол, ажилчид бодит орлогынхоо бууралтыг нөхөхийн тулд илүү өндөр цалин шаардах болно. Ингэснээр цалингийн өсөлтөөс үүдэлтэй инфляц бий болох боломжтой. Энэ нь үйлдвэрлэгчдийн зардлыг дахин өсгөж, эцсийн дүндээ хэрэглэгчийн үнэ нэмэгдэхэд хүргэнэ.
Нөгөө талдаа, газрын тос, эрчим хүчний үнийн өсөх “шок” нь эрэлтийн сөрөг “шок” болох боломжтой. Учир нь газрын тос, эрчим хүч ний үнэ өсөхөд хүмүүсийн зайлшгүй зардлыг төлсний дараах орлого багасаж, хэрэглээ буурдаг. Эрчим хүч нь зайлшгүй шаардлагатай бараа тул өрхүүд эрчим хүчний үнэ өсөх үед бодит орлого их хэмжээгээр буурахад хүрдэг. Үүний улмаас тэд бусад бараа, үйлчилгээ худалдан авахаа мэдэгдэхүйц багасгаж, нийт эрэлтийг бууруулж, улмаар эдийн засаг уналт руу шилжиж болзошгүй.
Нийлүүлэлтийн сөрөг “шок” хэлбэрээр илүү тэй нөлөөлөх бол, хэрэглээний үнийн өсөлт тод гарч, үйлдвэрлэл буурах бол, харин эрэлтийн сөрөг “шок” хэлбэрээр нөлөөлөх тохиолдолд дотоод эрэлт, үйлдвэрлэл уналтад орно. Манай орны хувьд газрын тосны бүтээгдэхүүн нь уул уурхайн, тээврийн болон бусад салбарын гол орц төдийгүй, өрхийн хэрэглээний сагсны багагүй хувийг бүрдүүлдэг. Иймд үйлдвэрлэлийн өртөг өсөх, хэрэглээний зардлыг өсгөх шууд нөлөө тод гарах, улмаар хоёр дахь үеийн нөлөөнд шилжих боломжтой. Эдгээр нөлөө бодит байдал дээр хэрхэн гарч байгааг тоон өгөгдөлд суурилсан эмпирик шинжилгээгээр тодорхойлох ёстой болно.
Дэлхийн зах зээл дээрх газрын тосны үнэ өсөхөд Монголын эдийн засгийн гол үзүүлэлтүүдэд түүхэн хугацаанд ямар нөлөө үзүүлж ирснийг SVAR загвар ашиглан тооцож, үр дүнг “Зураг 2”-т тасралтгүй зураасаар харуулав. Энэ тооцоог хийхэд 2000-2025 оны сарын давтамжтай тоон өгөгдөл ашигласан.
Газрын тосны үнэ есөн хувиар өсөхөд хэрэглээний үнийн индекс (ХҮИ) долоон сарын дараа 0.32 хувиар өсөх бол, бодит ДНБ 0.43 хувиар буурах, харин төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш 10 сарын дараа 0.8 хувиар сулардаг байна. Ханш суларч, хэрэглээний үнийн өсөлтийг хязгаарлах үүднээс мөнгөний бодлого чангарч, бодлогын хүү долоон сарын дараа гэхэд 0.15 нэгж хувиар өсөх хариу үйлдэл үзүүлнэ (Зураг 2). Монголбанк инфляцын өндөр өсөлтөөс урьдчилан сэргийлэх үүднээс газрын тосны үнийн өсөлтөд шууд хариу арга хэмжээ авч хэрэгжүүлдэг буюу бодлогын хүүний шийдвэр гаргалтад шууд харгалздаг болохыг counterfactal шинжилгээний үр дүн харуулж байна (бодлогын хүүг сувгийн хувьсагчаар сонгосон бөгөөд “Зураг 2”-т тасархай зураасаар харуулав). Хэрэв дээр дурдсан төсөөлөл ёсоор Брент газрын тосны үнэ 100 ам.долларт хүрвэл, түүний үнэ хоёрдугаар сарын 26-ны өдрийн түвшнээс 40 хувиар өсөхөд хүрнэ. Энэ тохиололд 2026 оны 9-10 сар гэхэд суурь түвшин (газрын тосны үнийн энэ өсөлтөөс бусад шалтгаанаар хүрэх түвшин)-ээс хэрэглээний 1.4 хувиар илүү өндөр түвшинд хүрэх, бодит ДНБ 1.9 хувиар бага гарах, харин 2026 оны төгсгөлд төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш 3.6 хувиар нэмж сулрахаар байна.
Бодлогын хүүг нэг орчим нэгж хүүгээр өсгөхөөр байгаа хэдий ч, энэ оны хувьд нэрлэсэн бодлогын хүү (12 хувь), инфляц (7.5 хувь)-ын зөрүү буюу бодлогын бодит хүү харцангуй өндөр буюу 4.5 нэгж хувь байгаа тул бодлогын нэрлэсэн хүүг энэ хэмжээгээр өсгөхөөс илүүтэй, одоогийн түвшинд үргэлжлүүлэн илүү удаан хугацаанд хадгалах магадлал өндөр юм. Өөрөөр хэлбэл, мөнгөний бодлогын төлөв одоо чанга байна. Газрын тосны үнийн өсөлтийн инфляц дахь шууд нөлөө орж ирэх хэдий ч, давхар нийт эрэлт буурах тул инфляцын дарамт цаг хугацааны туршид эргэн буурна. Улмаар инфляц 10 хувиас давахааргүй тохиолдолд бодлогын хүүг одоогийн 12 хувиас өсгөх шаардлага үүсэхгүй буюу хүүг нэмж өсгөх тохиолдолд эрэлтийг улам хумихад хүрч болзошгүй. Энэ шинжилгээ ямар гол мессеж өгч байна вэ?
Эдийн засгийн цаашдын төлөвт газрын тосны үнийн өсөлт өндөр түвшинд хадгалагдах, эсэх нь харьцангуй хүчтэй нөлөө үзүүлэхээр байна. Иймд АНУ-Израилын Иран дахь дайн, ялангуяа газрын тосны үнийн төлөвт үзүүлэх нөлөөг анхааралтай ажиглах нь чухал байна. Хэрэв газрын тосны үнэ өндөр түвшиндээ хадгалагдвал, 2026 онд эдийн засгийн өсөлт бага байх (5 хувиас бага), импорт нэмэгдэж, төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш багадаа дөрвөн хувиар сулрах, инфляц, бодлогын хүү одоогийн өндөр түвшиндээ хадгалагдахад хүрэхээр байна. Үүний үр дагаварт өрхийн амьжиргаа, компаниудын санхүү хүнд байдалд орно. Иймд бүх түвшиндээ зохих бэлтгэл, хариу арга хэмжээ авах нь чухал боллоо.
