Шүүхийн байранд иргэдийн эрх зөрчигдсөөр байна

Цэцэрлэгийн хүүхдийн гэмээр ширээтэй шүүх хурлын танхим

Аливаа эрх зүйт төрийн нэг чухал хэсэг болсон шүүх нь хүний эрхийг хангах, хамгаалах, зөрчигдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх үүрэг, зорилготой. Гэтэл өнөөдөр манай шүүх, тэдний үйл ажиллагаа явуулдаг байранд хүний эрх алхам тутамд зөрчигдсөөр байгаа юм. Үүний нэг тод жишээ бол Төрийн ордны хойно орших Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн иргэний хэргийн анхан шатны тойр­гийн шүүх. Уг нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 48.3-т “Шүүх үйл ажиллагаагаа явуулах эдийн засгийн баталгааг төр хангана” гээд заачихсан. Гэтэл Үндсэн хуулийн энэ заалт зөр­чигдөж, түүний уршгаар иргэдийн эрх ч дагаад хөсөр хаягдаж байгаа юм. Төрийн ордонд суугаа эрх мэдэлтнүүд, хууль тогтоогчид хойшоогоо хэдхэн алхаад энэ шүүхийн байраар ороод үзээрэй. Хүний эрхийн комиссынхон ч энэ шүүхийн үйл ажиллагаатай танилцах хэрэгтэй. Тэнд хүний эрх хэрхэн зөрчигдөж байгааг бодитоор хараарай. Ивээл доороо Хүний эрхийн үндэсний чуулган зохион байгуулсан, шүүгчийг томилж, чөлөөлөх шийдвэр гаргадаг Төрийн тэргүүн ч энэ шүүхээр зочилж яагаад болохгүй гэж.

Шүүх байгуулах тухай хууль, Монгол Ул­сын Ерөнхийлөгчийн 2024 оны арван­хоёрдугаар сарын 30-ны 189 дү­ гээр зарлигийн дагуу Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн иргэний хэргийн анхан шат­ны тойргийн шүүх байгуулагдан үйл ажиллагаа явуулж байна. Хамгийн их хүн амтай Баян­зүрх болон аж ахуйн нэгж, албан газар олон­той Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн иргэд, байгууллагынхан аливаа маргаанаа энэ шүү­хээр шийдвэрлүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл, асар их ачаалалтай энэ шүүхийн байрлаж буй байр, Мон­гол Улсын нэрийн өмнөөс хэрэг хянан шийд­вэр­лэж байгаа хурлын танхим нь арай ч дээ гэмээр умгар. Ийм өрөөнд хэрэг мар­гаа­наа шийдвэрлүүлж буй хүмүүсийн тохь тух, сэт­гэл санаа таатай байхгүй нь лавтай.

Агааржуулагч, цонхгүй танхимуудын нэг

Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн иргэний хэргийн анхан шатны тойргийн шүүх дөр­вөн байртай. Хэдийгээр нэг шүүх олон байртай мэт санагдавч бүгд хүний ажиллах наад захын шаардлага хангахгүй нь харамсалтай. Ма­най улсад хүчин төгөлдөр үйлчилж буй MNS 5027:2001 стандартад нэг хүнд ногдох тал­байн хэмжээ зургаан ам метр, эзлэхүүн нь 20 шоо метрээс багагүй байхаар тусгасан. Мөн Барилга, хот байгуулалтын яамнаас баталсан Олон нийт, захиргааны барилгын төлөвлөлт БНбД 31-03-03 баримт бичигт тусгаснаар захиргааны байгууллагын ажилтанд ногдох ажлын байр­ны талбай 6-10 ам метр байх ёстой. Шүү­хийн байрны нийтлэг шаардлагад “Шүүг­ чийн ажлын өрөө 15-20, шүүх хуралдааны танхим 40-60, иргэдэд үйлчлэх төв 150 ам метр байх” гэж тусгасан. Гэтэл шүүхийн байранд энэ бү­хэн мөр­дөгддөггүй. Шүүхэд гом­дол, нэхэмжлэл гар­гаж буй, шүүгчийн тус­лахаас түүнийг гар­даж авч байгаа хариуцагч иргэн энэ шүүхийн хаал­гаар ороод л эрх нь зөр­чиг­дөнө. Шүүгчийн тус­лахууд­тай уулзахаар ороход нэг дор 6-10 хүн шавааралдан сууж байгаа. Хэргийн оролцогчид нэхэмжлэл, хариу тайлбар, нотлох баримт зэр­гээ гар­гаж өгөхийн тулд тэдэнтэй уулзана. Иргэд, бай­гуул­лагын итгэмжлэгдсэн төлөөлөгч нар хавтаст хэрэгтэй танилцахын тулд туслахын давчуу өрөөнд олон дээр олон болж сууна. Уг нь хүртээмжтэй, хүрэлцээтэй танхим байртай бол хэргийн оролцогчид тус­даа ширээ, сандалд суу­гаад тухтай нь аргагүй хавтаст хэрэгтэй та­нил­цаж болмоор. Тийм биш учраас шүүгчийн тус­лахын умгар өрөөнд нэг сандал дээр хавтаст хэрэг дэлгээд, цугларсан баримттай танилцаж байна. Ингэж суусан хэргийн оролцогч агаар­гүй­дэж, давчдан эмнэлгийн тусламж авах тохиол­дол ч гардаг аж. Түүгээр ч зогсохгүй өөр хэргийн оролцогч, бусдын хэрэгт хошуу дүрэн мэ­дээллийг нь харж, уншиж байгаа тохиолдол ч энэ шүүхийн байрнаас сурвалжилга бэлтгэх яв­цад харагдаж байлаа.

ШҮҮХ ХУРЛЫН ТАНХИМЫН ЗУРГАА НЬ ЦОНХГҮЙ, ХАРАНХУЙ

2021 онд батлан мөрдөж буй Шүүх бай­гуулах тухай хуулийн 5.9-д “Шүүх өөрийн байртай байх бөгөөд шүүх, шүүхийн захиргааны байгуул­лагын байр төрийн хамгаалалтад байна” гэж заасан. Гэтэл энэ заалт нь зөрчигдөж, хувийн орон сууцын нэгдүгээр давхрыг түрээслэн үйл ажиллагаа явуулж буй юм. Баянзүрх, Сүх­баа­тар, Чингэлтэй дүүргийн иргэний хэргийн анхан шатны тойргийн шүүх дөрвөн байртай талаар дээр дурдсан. Нэгдүгээр байр нь 1995 онд ашиглалтад орсон бөгөөд 2-5 дугаар давхрын 29 өрөөнд 32 шүүгч суудаг юм билээ. Өөрөөр хэлбэл, зарим өрөөнд нь хоёр шүүгч зэрэгцэн сууж байгаа гэсэн үг. Өрөөнүүд нь 8-15 ам метр талбайтай. Тэгэхээр мөнөөх шүүгчийн ажлын өрөөний стандартад нийцэхгүй нь ха­рагдана. Энэ байрных нь нэг болон суурийн (подвал) давхарт шүүх хурлын зургаан тан­химд иргэний хэрэг хянан шийдвэрлэх хурал бол­дог. Подвалын шүүх хурлын танхим агаар­жуу­лалтгүй, цонх ч үгүй, өвөлдөө маш хүй­тэн гээд бод доо. Ийм орчин, нөхцөлд олон цаг үргэлжилсэн Шүүхийн байранд иргэдийн эрх зөрчигдсөөр байна хэ­рэг маргаан шийдвэрлэх то­хиолдол ч байна. Түү­гээр ч зогсохгүй энэ байр­ны сантехникийн шугам суурийн давхартаа байдаг учраас өмхий үнэр­тэх нь байдаг л хэвийн үзэгдэл болсон юм билээ. Тус шүүх хурлын 16 тан­химтай бөгөөд зургаа нь цонхгүй, долоо нь агаар­жуулалтгүй бай­гаа нь хүний эрүүл, аюул­гүй орчинд ажиллаж амьдрах Үндсэн хуулиар ол­гогдсон эрх хөсөр хаягдсаны нэг баталгаа.

 

Хэргийн оролцогчид шүүгчийн туслахуудйн умгар өрөөнд

Хоёрдугаар байр нь 1986 онд ашиглалтад орсон гурван давхар барилга. 1-2 дугаар давхарт нь шүүгчийн 33 туслах дээр дурдсанаар 6-10-аараа суужбуйюм.Эндшүүххурлынтавантанхимтай. Өөрөөр хэлбэл, Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн иргэний хэргийн анхан шатны тойр­гийн шүүхийн хурлын таван танхим нь энд бий. Харамсалтай нь, иргэний хэргийн шүү­хийн нууцлал гэж юм энд алдагдсан. Нэг тан­химд шүүх хурал болж байхад дараа нь орох хурлын оролцогчид дотор болж байгаа бүх яриа, маргааныг сонсоод суучихна. Учир нь шүүх хурлын тан­химыг тусгаарласан хана нь гип­сэн хавтан. Шүүгч нарын зөвлөлдөж буйг сон­сох боломж ч бий гэсэн үг. Тэгэхээр хуульд заасан зөвлөлдөх та­салгааны нууцлалыг зад­руу­лахыг хориглох заалт энд бас зөрчигдөж бай­гаа юм.

Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүр­гийн иргэний хэргийн анхан шатны тойр­гийн шүү­ хийн шүүх хурлын хамгийн том тан­хим нь 53, жижиг нь 12 ам метр тал­байтай. Хамгийн жижиг танхимд цэцэр­лэ­гийн хүүхдийнх шиг ширээнд хэр­гийн оролцогчид суугаад хэ­рэг маргаанаа шийд­вэр­лүүлж байна. Бүр шүүгч, хэргийн орол­цогч нар хэт ойрхон, зэрэг­цэн суух нь шүүгчийн аюулгүй бай­далд ч сөрөг нөлөөтэй.

Гуравдугаар байр нь есөн давхар хувийн орон сууцын нэгдүгээр давхрын 320 ам метр талбайг түрээслэн үйл ажиллагаа явуулж буй юм билээ. Түрээсийн төлбөрт жилд 170 гаруй сая төгрөг орон сууцын эзэнд тушаадаг. Магадгүй орон суу­цын эзэнтэй холбоотой иргэний шүүхийн мар­гаан дэгдэж, эсрэг талд нь шийдвэр гар­гачихвал шүүх хөөгдөж ч болзошгүй. Энэ бай­ранд шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга нар байрлаж ажиллан шүүхийн тэмдэглэлийг буулган, шүүгчээр баталгаажуулж, оролцогчдод хувийг гардуулан өгдөг. Түүнчлэн иргэд энэ байранд очин шүүхэд гаргаж буй нэхэмжлэлээ өгдөг, хуучнаар Мэдээлэл, лавлагааны буюу Ир­гэдэд үйлчлэх хэсэг бас бий. Тэр хэсэг нь 75 ам метр талбайтай. Ачаалал ихтэй буюу долоо хоногийн эхний өдрүүдэд тэр хэсэгт батганы хошуу багтахгүй шахам болдог юм байна. Өөрөөр хэлбэл, өдөрт багадаа 200, түүнээс дээш 500 хүртэлх хүн энэ хэсэгт сууж буй шүүхийн ажилтнуудаас үйлчилгээ авдаг гэнэ. Шүүгч нар нэгдүгээр байрнаасаа хуралд оролцохын тулд гуравдугаар байр руу ирж очдог. Тийшээ алхах замд нь шүүгчийн аюулгүй байдал алдагдаж, уурсаж, бухимдсан хэргийг оролцогч шүүгчид халдах эрсдэл ч бий. 

Тус шүүхийн дөрөвдүгээр байр мөн л тү­ рээ­сийнх. “Түшээ” дээд сургуулийн хоёр­дугаар давх­рын 528 ам метр талбайд шүүхийн архив, эвлэрүүлэн зуучлах үйлчилгээг явуулж буй юм. Түрээсийн төлбөрт тус сургуулийн эз­дэд 280 гаруй сая төгрөг жилд төлдөг гэнэ.

Хавтаст хэргийг хадгалах, тасалгаа хүрэлцээгүй учраас ийнхүү хураажээ

АЖЛЫН БАЙРЫГ ХУУЛЬ, СТАНДАРТАД НИЙЦҮҮЛЭХ ШААРДЛАГАТАЙ ГЭЖ ДҮГНЭЖЭЭ

Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлд эрүүл, аюулгүй орчинд ажиллаж амьдрах эрхтэй байхаар тусгасан. Гэвч агааржуулалт хангалт­гүй, зун­даа маш бүгчим, өвөлдөө их хүйтэн ор­чинд ажиллаж байгаа шүүх хуралдааны нарийн бич­ гийн дарга, шүүгчийн туслах залуус, бүсгүй­чүү­ дийн эрүүл мэндэд сөрөг нөлөө учруулж буй нь мэдээж.

Тус шүүхийн байранд Сүхбаатар дүүргийн Хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний хэлтсээс ажлын байрны хөдөлмөрийн нөхцөл нь эрүүл ахуйн шаардлага хангаж буй, эсэхэд өнгөрсөн онд хяналт шалгалт, хэмжилт хийжээ. Улмаар ажлын байранд бичгийн шүүгээ, ширээ, сандал, принтер, компьютер зэрэг техник, тоног төхөө­рөмжийг технологийн дагуу эрүүл ахуйн шаард­лагад нийцүүлэн байрлуулаагүй, өрөө та­сал­гааны тоног төхөөрөмж хоорондын зай тал­бай хүрэлцээгүй, нэг хүнд оногдох талбайн хэм­жээ хангалтгүй буюу 2.2-7 ам метр байна гэж дүгнэжээ. Түүнчлэн агаарын харьцангуй чийглэгийн үзүүлэлт 12.7-16.9 хувьтай гарсан бөгөөд үзүүлэлт стандартаар зөвшөөрөгдөх хэмжээ 30-60 байх ёстой атал ийм бага гарсан аж. Мөн ажлын байрны агаар солилцоо хангалтгүй, нэгдсэн агааржуулалтын системгүй бай­гаа нь “Хөдөлмөрийн аюулгүй ажиллагаа, эрүүл ахуй. Дэлгэц бүхий тоног төхөөрөмжгэй ажиллах эрүүл ахуй, эргономикийн ерөнхий шаардлага” 5027:2001 стандартын шаардлагыг хан­гахгүй байж.

Тиймээс Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн тухай хуулийн 27.1 дэх хэсгийн “Хө­дөл­мөрийн аюулгүй байдлыг хангах, хөдөл­мөрийн нөхцөлийг сайжруулах, хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх, хяналт тавих үүр­гийг аж ахуйн нэгж, байгууллагын захирал /эзэн/, ажил олгогч шууд хариуцна”, 18.1.1 дэх хэсгийг “Хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, эрүүл ахуйн шаардлага хангасан ажлын байранд ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлэх, дотоод удирдлага зохион байгуулалтын арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх”, холбогдох стандартад нийцүүлэх шаардлагатай хэмээн хөдөлмөрийн эрүүл ахуйн хяналтын улсын байцаагч дүгнэлт гаргаж, шүүхэд хү­ лээл­гэн өгчээ.

Ийнхүү хөдөлмөрийн нөхцөл нь хууль болон стандартад нийцэхгүй байгааг тогтоосон ч шүүх үйл ажиллагаагаа явуулах эдийн засгийн баталгааг хангах үүрэгтэй төр ер тоохгүй байна гэхэд хилсдэхгүй. Уг нь Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн иргэний хэргийн анхан шатны тойргийн шүүх долоо хоногт 590-600 орчим шүүх хуралдаан явуулж байгаа бөгөөд өнгөрсөн онд улсын тэмдэгтийн хураамжид 10.5 тэрбум төгрөг төсөвт төвлөрүүлсэн байх юм. 2025 онд нийт 25 544 нэхэмжлэл хүлээн авч, 14 646-г хянан шийдвэрлэсэн нь асар их ачаа­лалтай ажилладгийг харуулах тоо. Ийм өндөр ачаалалтай хэрнээ ажиллах орчныхоо, ажлын байрныхаа талаар ганц үг ганхийх бо­ломж шүүгч нар, тангараг өргөсөн төрийн ал­бан хаагч болсон шүүхийн ажилтнуудад хяз­гаарлагд­мал нь харамсалтай.