МАРТИНО ПЕЛЛИ: Монголын эдийн засаг өсөлтөө хадгалах ч гадаад эрсдэл өндөр байна

Азийн хөгжлийн банкны (АХБ) Монгол дахь Суурин төлөөлөгчийн газрын улс хариуцсан ахлах эдийн засагч Мартино Пеллитэй ярилцлаа. АХБ-наас манай улсын болон Азийн хөгжиж буй орнуудын эдийн засгийн нөхцөл, цаашдын төлөвийг тодорхойлсон тайлан гаргадаг. Энэ удаа тэрбээр шинэ гаргасан тайлангийн дүнгээсээ танилцуулж, зарим зөвлөмжийг өглөө. 

-АХБ-наас бүс нутгийн болон Монголын эдийн засгийн нөхцөлийг судалж, төлөвийг мэдээлдэг. Өнөөдөр (өчигдөр) гаргасан тайлангийн дүгнэлтээсээ та танилцуулахгүй юү?

-Бид жил бүрийн дөрөвдүгээр сард бүс нутгийн болон Монголын эдийн засгийн төлөв, гадаад, дотоод нөхцөл байдлыг “Азийн хөгжлийн төлөв” тайлангаараа танилцуулдаг уламжлалтай. Хөгжиж буй Ази, Номхон далайн бүс нутгийн хувьд өнгөрсөн онд эдийн засгийн идэвхжил харьцангуй сайн байж 5.4 хувиар өссөн. Харин 2026, 2027 онд бүс нутгийн өсөлт ялимгүй саарч 5.1 орчим хувь байх төсөөлөл гарлаа. 

Гэх­дээ эл төсөөллийг Ойрх Дорнодын нөхцөл бай­дал сунж­рахгүй, эрт тогтворжино гэж үзсэн гурав­ду­гаар сарын 10-ны байдлаар тооцсоныг дурдах нь зүйтэй. Хэрвээ Ойрх Дорнодын мөр­гөлдөөн илүү удаан үргэлжилж, газрын тос бо­лон бусад бү­тээгдэхүүний нийлүүлэлт урт хуга­цаанд та­салд­вал Ази, Номхон далайн бүсийн хөг­жиж буй улс орнуудын ДНБ 1.3 хүртэл нэгж хувиар саарах эрс­дэл бий. Түүнчлэн олон улсын гео­политикийн хүндрэл даамжрахгүй болМонгол Улсын эдийн засаг энэ онд 5.7 орчим хувиар өсөх тооцоо бай­на. Энэ нь өмнөх оны 6.8 хувийн өсөлтөөс бага зэ­рэг буурах дүн боловч дотоод суурь хүчин зүйлс тогт­вортой хадгалагдана гэж үзлээ. Ирэх онд экс­портын нүүрс тээвэрлэлтийн хү­чин ча­дал нэ­мэгдэх, уул уурхайн үйлдвэрлэл, улмаар до­тоо­дын эдийн засаг эрчимжих төлөвтэй бөгөөд ДНБ зургаан хувьд хүрэх магадлал байна.

-Манай гадаад валютын албан нөөц (ГВАН) өслөө, зээлжих зэрэглэл “BB-” тогтвор­той төлөвт, эдийн засгийн нөхцөл бай­дал эерэг байна хэмээн Сангийн яам, Төвбанкнаас мэдээлдэг. Гэтэл бодит бай­далд бүх бараа, бүтээгдэхүүний үнэ өс­сөн, худалдан авах чадвар муу зэрэг асуу­дал байна. Өрхийн зардалд томоохон жин дардаг мах, шатахууны үнэ жилийн өмнөхөөс харьцангуй нэмэгдчихлээ. Энэ талаар юу хэлэх бол?

-Эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл байдлыг мак­ро түвшинд тогтвортой ч гадаад орчны болон цаг агаарын шинжтэй аливаа эрсдэлд эмзэг, өртөмтгий байна гэж дүгнэж болно. Эдийн зас­гийн ерөнхий идэвхжил 2025 онд сайн байж, өсөлт нь 6.8 хувьд хүрсэн. Үүнд хөдөө аж ахуйн салбар сэргэж, уул уурхайн салбарын бү­тээмж дээшилснээс гадна өрхийн хэрэглээний өсөлт голлох нөлөөг үзүүлсэн. Төсөв болон га­даад тэнц­вэр сайжирсан нь тогтвортой бай­далд эер­­ гээр нөлөөлсөн. Гэхдээ импортын бүтээг­дэхүү­ний ханшийн хэлбэлзэл, цаг агаарын нөлөө зэрэг хүчин зүйл нь хүнс, шатахууны үнийг нэмэг­дүүлдэг. Энэ нь өрхийн амьжиргаа болон биз­несийн салбарт шууд ажиглагддаг. Тиймээс эдийн засгийн өсөлтийг аль болох өргөн хүрээг хам­руулж, ард иргэдэд хүртээмжтэй, тогтвортой байдлаар тархаах хэрэгтэй. Эдийн засгийг төрөлжүү­лэх, бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, уул уур­хайн бус сал­баруудын хөгжлийг дэмжих нэн шаард­лага­тай гэсэн үг.

-Өнгөрсөн онд хөдөө аж ахуйн салбарын үйлдвэрлэл 33 орчим хувиар тэлж, ДНБий өсөлтийн 2.9 нэгж хувийг бүрдүүлсэн. Харин уул уурхайн салбарын үйлдвэрлэл 1.4 нэгж хувьд нь ногдсон. Бид уул уурхай голлосон эдийн засгаас хөдөө аж ахуйн салбар руу аажим шилжих нөхцөл бүрдэж байна уу. Эдийн засгаа солонгоруулах боломж үүслээ хэмээн ойлгож болох уу?

-Өнгөрсөн оны өсөлтөд нөлөөлсөн хүчин зүйл­сийг эдийн засагт гарч буй бүтцийн өөрчлөлт гэж шууд хэлэхэд хэцүү. Учир нь 2023-2024 он дараалсан цаг уурын хүндрэлтэй нөхцөл байдлын улмаас мал аж ахуйн үйлдвэрлэл хэт агш­сан. Харин өнгөрсөн онд эргэн сэргэж, улмаар хөдөө аж ахуйн салбарын бүтээмж өсөх нөхцөлийг бүр­дүүлжээ. Харин уул уурхай бол Монголын эдийн засагт голлох нөлөөтэй салбар хэвээр байна. Тодруулбал, 2025 онд нүүрсний олборлолт 95, экспорт нь 90 сая тоннд хүрч түүхэн дээд хэм­жээгээр нэмэгдсэн. Мөн Оюутолгойн далд уур­хайн зэсийн баяжмал олборлолт ахисан. Эдгээр нь экспортын болон төсвийн орлогыг нэмэг­дүүлж, гадаад валютын урсгалд эергээр нөлөөл­сөн хэрэг. Нөгөөтээгүүр, хөдөө аж ахуйн салбарын сэргэлт эдийн засагт бүтцийн өөрч­ лөлтийг илэрхийлэхгүй ч орон нутгийн ир­гэдийн амь­жиргааг дэмжсэн, малчдын орлогын эх үүс­вэрийг сайжруулсан, хүнсний нийлүүлэлтийн гол суваг гэдгийг нь тодорхойлж байна. Бүтээгдэхүүний үнийг тогт­вор­жуулах, ажлын байр бий болгох зэрэг талаас нь авч үзвэл эдийн засгийн өндөр ач холбогдолтой салбар хэвээр байгаа гэсэн үг. Тиймээс хөдөө аж ахуйн салбарыг уур амьс­галын өөрчлөлт болон эрсдэлд тэсвэртэй байд­лаар хөгжүүлэх нь эдийн засгийн тогтвортой байд­лыг хангах чухал ач холбогдолтой юм.

-Мон­голд үйлдвэрлэл бараг хөгжөөгүй, импор­тын өндөр хамааралтай. Үүнийг хэрхэн шийд­вэрлэж, үйлдвэрлэгч улс болох бол?

-Импортоор бараа, бүтээгдэхүүн худалдан авах нь эдийн засгийн хувьд тийм ч сул тал биш. Энэ бол олон улсын худалдаанд оролцож буй нэг хэлбэр. Улс бүр хэрэгцээгээ дотоодоосоо бүрэн хангаж, бүх бараа, бүтээгдэхүүнээ үйлдвэрлэх боломж ч байхгүй. Харин өөрт буй давуу талаа ашигласан, түүхий эдийн нөөцдөө тулгуурласан, нэмүүөртгийгшингээсэнэцсийнбүтээгдэхүүнийг нийлүүлдэг байх хэрэгтэй. Далайд гарцгүй, хүн ам цөөн монголчуудын харьцангуй давуу талтай бүтээгдэхүүн бол ноолуур. Мал аж ахуй эрхэлж ирсэн туршлага ихтэй, ур чадвартай, мөн бай­галийн нөхцөл нь ч давуу тал болдог учраас ноолуурын боловсруулалтыг сайжруулж, ахиулж, эцсийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байхыг зорих хэрэгтэй. Үүнээс гадна мах, ноос, уул уурхайн баялгаас нэмүү өртөг шингээсэн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, улмаар ажлын байрыг тэлэх бүрэн бо­ломж бий. Мөн дотоодын үйлдвэрлэлийн өрсөл­дөх чадварыг нэмэгдүүлэх, эрчим хүч болон тээ­вэр ложистикийн найдвартай байдлаа хангах, тех­никийн ур чадварыг дээшлүүлэх, хөрөнгө оруу­лалтын орчныг сайжруулах нь чухал ач холбог­долтой.

-Олон улсын нөхцөл байдал тайван биш. Орос, Украин дайтсан хэвээр байна. Мөн Ойрх Дорнодод асуудал үүсчихлээ. Энэ нь Азийн бүс нутаг, улмаар Монголын эдийн засагт яаж нөлөөлөх бол?

-Ойрх Дорнодоос шууд худалдан авалт хийдэг Азийн бусад оронтой харьцуулахад Мон­голын импортын тээвэрлэлт, нийлүүлэл­тийн маршрутад саатал бодитоор үүсэхгүй болов уу. Харин олон улсын зах зээлд газрын тос болон бусад түүхий эдийн жишиг үнэ өсөж, тээврийн зардал нэмэгдэж, улмаар импортоор дамжин дотоодын эдийн засагт нөлөөлнө. Хоёр талт хэлэлцээрийн хүрээнд ОХУ-ын шатахууны нийлүүлэлт хэвийн байгаа ч цаашид тус улсын дотоод нөхцөл байдал, гадаад бодлого яаж өөрчлөгдөхийг анхаарах нь зүйтэй. Шатахуунаас гадна газар тариалангийн үйлдвэрлэлийн орц, бордоо зэрэг бүтээгдэхүүний олон улсын зах зээлийн үнэ өндөр байх нь хөдөө аж ахуйн салбарын зардлыг өсгөж, хүнсний үнийг хөөрөгдөх эрсдэлтэй юм. Эдийн засгийн нөхцөл байдлыг өнгөрсөн жилийн энэ үеийнхтэй харьцуулахад гадаад орчинд эрсдэл улам өндөр болсныг онцолъё. Тод­руулбал, олон улсын зах зээлд газрын тосны үнэ огцом нэмэгдсэнээр шатахуун болон тээврийн зардлыг өсгөж, улмаар дотоодын инфляцад нөлөөлж болно. Шатахуун төдийгүй хөдөө аж ахуйн салбарын чухал орц бүтээгдэхүүнүүд, бордооны өртөг ч өсөн, улмаар хүнсний үнэд нөлөөлж бол­зош­гүй. Түүнчлэн гадаад эрэлт суларч, нийлүүлэл­тийн сүлжээ доголдсоноор түүхий эдийн эрэлт буурч, улмаар экспортын орлогыг хумиж магад­гүй. Ерөнхийдөө, дотоод эдийн засгийн суурь хүчин зүйлсээс илүүтэйгээр гадаад орчинд тодорхой бус олон нөхцөл үүсэн, эрсдэл давамгайлж байна.

-Сүүлийн хагас жилд манай улс төр тогтворгүй байлаа. Энэ нь эдийн засагт хэрхэн нөлөөлж буй бол?

-Улс төрд тогтворгүй, тодорхой бус байдал бий болох нь аж ахуйн нэгжүүд хөрөнгө оруулалтын шийд­вэрээ түр азнах, иргэдэд хэрэглээндээ болгоомжтой хандах сэдлийг төрүүлдэг. Мөн төр, засгийн байгууллагуудаас үзүүлэх үйлчилгээнд ч нөлөөлж болзошгүй. Харин хөрөнгө оруулагчдын хувьд төрийн бодлого хэр таамаглахуйц, тогтвор­той байх нь вэ гэдэгт анхаарлаа хандуулж эхэл­дэг. Товчхондоо, талуудын шийдвэр гаргалт удаа­шир­даг гэсэн үг. Монгол Улсын хувьд уул уурхайн үйлдвэрлэл, экспорт, дотоод эрэлт зэрэг эдийн засгийн тулгуур хүчин зүйлс тогтвортой байгаа ийм үед чухал төслүүдээ цаг алдалгүй үр­гэлж­лүүлэх л хэрэгтэй. эсэх, бүтээмжийг тэлж, урт хугацаанд өгөөж өгөх үгүй нь чухал. Мөн томоохон төсөл, хөтөлбө­рийн хэрэгжилтийг сайтар хангаж чадах, эсэхээс шалтгаалж нэг талаас боломж, нөгөө талаас дарамт үүсдэг гэхэд болно. Монголын хувьд тээвэр, ложистикийг сайжруулах, хил дам­насан холболтуудыг өргөжүүлэх, эрчим хүч­ний найдвартай хангамжийг бий болгох, аж үйлд­вэрлэлийн чадавхийг тэлэхэд чиглэсэн төсөл, хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлснээр эдийн засагт өндөр үр ашиг авчирна. Ийм төрлийн хөрөнгө оруулалт бизнесийн бүх салбарт эергээр нөлөөлж, зардлыг бууруулан, өрсөлдөх чадварыг сайж­руулж, эдийн засгийг солонгоруулах боломжийг бүрдүүлнэ. Нөгөөтээгүүр, зөв салбарт, шаард­лагатай төсөлд хөрөнгө оруулсан ч хэрэгжилт хангалтгүй, хугацаа алдаад, сунжраад байвал зардал улам л өснө. Сүүлийн жилүүдэд улсын өрийн үзүүлэлтүүд сайжирч, хөрөнгө оруу­лалт өгөөж­тэй байх бололцоо үүсэж буй тул эдийн за­сагт үзүүлэх ач холбогдлоор нь төсөл, хөтөл­бөрүү­дээ эрэмбэлж, хэрэгжилтийг сайтар хан­гах нь зүйтэй.

-Улаанбаатар хотоос, Засгийн газраас янз бүрийн хугацаатай бондууд гаргаж хөрөн­гө босгодог. Заримдаа нэг бондын өрийг нө­гөө­гөөр дарж, дахин санхүүжилт хийх нь бий. Ийм байдал дунд, урт хугацаанд эдийн за­сагт, зээлийн хүү зэрэгт ямар нөлөөтэй вэ?

-Шинэ бонд гарган, өмнөхүүдээ дахин санхүүжүүлэх нь өрийн удирдлагын хэвийн арга хэрэгсэл. Дахин санхүүжилт нь санхүүгийн эрсдэлийг бууруулж, хугацааг уртасгаж байвал макро эдийн засгийн тогтвортой байдалд эерэг нөлөөтэй. Харин өрийн хүү улам нэмэгдэж, эсвэл эдийн засгийн өсөлтөөс илүү хурдацтайгаар өр өсөх нь дунд, урт хугацаанд эрсдэл дагуулах талтай. Үүнээс гадна, эдийн засагт “crowding out” буюу төр дотоодын зах зээлээс санхүүжилт ихээр татахын хэрээр хувийн хэвшлийн санхүүжилтийн өртөг нэмэгдэнэ гэсэн ойлголт байдаг. Тиймээс бондоор босгож буй хөрөнгийг үр дүнтэй удирдах нь нэн чухал төдийгүй улсын нэгдсэн хөрөнгө оруулалтын бодлого, төлөвлөлтийн хүрээнд бондыг зарцуулах хэрэгтэй.

-АХБ-наас олон төсөл, хөтөлбөр хэрэгжүүлж, манай нийгэм, эдийн засгийн хөгжилд томоохон дэмжлэг болсоор ирсэн. Ирэх жилүүдэд дотоодын аль салбарт, хэдий хэр хэмжээний хөрөнгө оруулахаар төлөвлөж, хэлэлцэж байна вэ?

-АХБ, Монгол Улсын Засгийн газар хооронд 2025-2028 онд хамтран хэрэгжүүлэх түншлэлийн ст­ратегийг байгуулсан. Үүний хүрээнд Монголын төрийн болон хувийн хэвшлийн салбарт ой­рол­цоогоор нэг тэрбум ам.долларын хө­рөнгө оруулах боломжтой. Мөн 2025 оны сүү­лээр бат­лагдсан Санхүүжилтийн ерөнхий хөтөлбөрийн хүрээнд эрүүл мэндийн салбарт 225 сая ам.доллар зарцуулж, 17 аймгийн нэгдсэн эм­нэлэг, бүсийн оношилгоо, эмчилгээний төвийн барилгыг шинэчилж, үйлчилгээг нь сайжруулах юм. Ингэснээр Улаанбаатарын төв­лөрөл багасан, нийт хүн амын болон нийгмийн эрүүл мэндэд эергээр нөлөөлнө. Мөн 130 сая ам.дол­лароор Улаанбаатарт, орон нутагт шинэ сургууль, цэцэрлэг барина. 20 сая “ногоон”-оор мэргэжлийн сургалт, үйлдвэрлэлийн төвүүдийн үйл ажиллагааг чадавхжуулж, залуучуудын ур чадварыг нэмэгдүүлэхэд анхаарах юм. Үүнээс гадна гамшгийг сөрөн тэсвэрлэх чадварыг дээш­лүү­ лэх зорилгоор 100 сая ам.долларын хөрөнгө оруу­­ лахаар хэлэлцсэн. Цаашид бид Монгол Улсын дэд бүтэц, эрчим хүчний салбарын хөгж­лийг дэмж­сэн, цахилгааны найдвартай байдлыг ханган, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх чиглэлд хамтран ажил­ласан хэвээр байна.

-Эдийн засгийн өнөөгийн нөхцөл, учирч болох эрсдэл зэргийг тооцон мэргэжилтний хувиар ямар зөвлөмж өгөх вэ?

-Гадаад орчинд тодорхой бус байдал давамгайлж буй ийм нөхцөлд миний зүгээс гурван түв­шинд зөвлөмж хүргэхийг зорьё. Нэгдүгээрт, шийд­вэр гаргах түвшинд аль болох тогтвортой байд­лыг хангаж, ард иргэдийн итгэлийг бэхжүү­лэхэд анхаарах нь зүйтэй болов уу. Төсвийн тогт­вортой байдлыг үргэлжлүүлэн хангаж, зард­лаа хянахаас гадна Төвбанкнаас инфляцын хү­лээл­тийг удирдаж, төгрөгт итгэх итгэлийг хад­галах нь чухал. Үүнээс гадна дэд бүтэц, эрчим хүч, нийгмийн салбаруудад томоохон ач хол­богдол бүхий төслүүдийг үргэлжлүүлэн үр ашигтай хэрэгжүүлэх нь зүйтэй. Бизнес эрхлэг­чид, тэр дундаа импортын түлш, бараа материалаас хамааралтай компаниудын хувьд үйл ажиллагааны зардал өсөх, түүхий эдийн өртөг хэлбэлзэх эрсдэлийг тооцох, урьдчилан төлөвлөх нь чухал. Бэлэн мөнгөний урсгал, валютаар хийх гүйл­гээгээ хянаж, өртгийн тооцооллыг сайн хийхээс гадна тээвэрлэлт болон нийлүүлэлтийн сүлжээгээ бэхжүүлэхэд анхаараарай гэе. Харин ард иргэдийн хувьд өнөөгийн нөхцөлд түгших шаардлагагүй. Монгол Улсын эдийн засаг үргэлжлэн өсөж, суурь хүчин зүйлс тогтвортой хэвээр байна. Гэхдээ хүнс, шатахууны үнэ савлаж болзошгүйг анхаарч, өрхийн зарцуулалтаа хянаж, санхүүгийн хувьд болгоомжтой байхад илүүдэхгүй.