Хуучин байшин будахыг хүүхдэд зориулсан бүтээн байгуулалт гэхгүй 

Бид хэзээ нэг хүүхдэд зориулсан хоттой улс болох вэ. Хуучин байшин будаж засахыгаа эрх баригчид хүүхдийн төлөөх бүтээн байгуулалт гэж ойлгоод байх шиг. Эсвэл арга хэмжээ, уралдаан тэмцээн, баярын тоглолт зохион байгуулсныгаа тэдний төлөө ажиллаж байна гэж эндүүрдэг. Өнгөрсөн зургаадугаар сарын 1-нд буюу Хүүхдийн эрхийг хамгаалах олон улсын өдрөөр “Нэг ээлждээ 1000 хүүхэд хүлээн авах хүчин чадалтай, дөрвөн улирлын зуслангаар Хотын дарга Б.Пүрэвдагва багачуудад бэлэг барилаа” гэж бараг бүх хэвлэлээр “сэвүүлсэн”. Ашиг­лалтад оруулчхаад баярынх нь өдрөөр хүлээлгэн өгч байна уу гэтэл пиардсан даа. Атал 2028 онд барьж дуусгах төлөвлөгөөтэй төсөл болж таарав. Сайд, дарга нар хүүхдийн төлөө хуруугаа ч хөдөлгөдөггүй хэрнээ тэднээр ийн шоудахдаа мэргэшсэн улс. 

Төр засгаас сүүлийн 48 жилд хүүхдэд зориул­сан ганц ч зуслан байгуулаагүй. Нийслэлээс үнэхээр дөрвөн улирлынхыг ба­риад өгвөл алга таших хүн олон. Даанч уг тө­сөл нь бас л бүрхэг болоод явчхав. Хөвсгөл айм­гийн Алаг-Эрдэнэ сумд “Найрамдал-2” төслийг хэрэгжүүлж, бүтээн байгуулалтын ажил нь өдгөө ид өрнөж буй нь бол үнэн. 60 га тал­байд сүндэрлэх энэхүү зуслан нэг ээлждээ 1000 хүүхэд хүлээн авах хүчин чадалтай, цаа­шид цогцолбор байдлаар үйл ажиллагааг нь өргө­жүүлнэ гэж ГБХНХЯ-наас саяхан мэдэгдсэн билээ. Үүний хүрээнд “Найрамдал-2”-ыг газрын төлбөрөөс чөлөөлөх, хувьсах зардал олгох, дөрвөн улир­лын үйл ажиллагаатай болгоно хэмээн сайд нь амлаад буй. Хотын дарга арай энэ зуслангийн та­лаар яриагүй байлтай. Үүнээс өөр хүүхдэд зо­риулсан томоохон бүтээн байгуулалт улсын хэм­жээнд алга. 

Салбарын яамны судалгаагаар өнгөрсөн онд улсын хэмжээнд нийт 56 зуслан ажиллаж, 91 мянга гаруй хүүхэд амарчээ. Гэвч энэ нь нийт хүүх­дийн ердөө 10 орчим хувьтай л тэнцэж буй юм. Түүнчлэн ерөнхий боловсролын сур­гуулиудын ахлах болон дунд ангийн нийт сурагчийн 40 орчим хувь нь ямар нэгэн дугуйлан, сек­цэд огт хамрагддаггүй гэсэн судалгааг Мон­голын хүүхдийн ордноос гаргажээ. Энэ бол Монголын төр хүүхдэд зориулсан бүтээн бай­гуу­лалтад хагас зуун жил гар татсаны хар гай. Тэдний гэсэн бүх өмчийг хулгайлж авсны гор. Түүнээсээ ганцыг нь л буцааж өгөх шив. Тодруулбал, Сүхбаатарын талбайн баруун талд байрлах Хотын захиргааны хуучин барилгыг Хүүхдийн төлөө үндэсний зөвлөлийн 2026 оны тавдугаар сарын 26-ны хурлаар Хүүхдийн ордонII болгохоор шийдвэрлэсэн. Дарга нарын нэг их саймшраад байх зүйл ч биш. Учир нь уг барилгыг анх­наасаа л хүүхдэд зориулан барьсан юм би­лээ. Эдүгээ тус барилгыг Хүүхдийн шинжлэх ухаан, тех­нологийн ордон болгон хөгжүүлэхээр шинэч­лэн засаж байна. 

Монголын хүүхдийн ордны захирал Б.Цэнгэлмаа энэ талаар “Засвар, үйлчилгээг богино хуга­цаанд чанартай хийхийн тулд зургаан аж ахуйн нэгжтэй хамтран ажиллаж буй. Тухайлбал, гаднах фасад болон дээврийн засварыг Чин­гэлтэй дүүргийн Нийтлэг үйлчилгээний газ­рынхан гүйцэтгэж, цахилгаан, сантехникийн засварыг ОСНААУГ хэрэгжүүлэн, нэг, хоёр, гурав­дугаар давхрыг нийслэлийн харьяа бусад байгууллагынхан шинэчлэн тохижуулж бай­на. Цаашлаад хувийн хэвшлийн 10 гаруй бай­гуул­лага нэгдэх хүсэлтээ ирүүлсэн” гэж яри­лаа. Шинжлэх ухаан, технологийн ордныг ирэх сарын 1-нд ашиглалтад хүлээлгэн өгөхөө ал­ба­ны­хан хэлсэн. Алслагдсан дүүрэг, хо­рооны хүүхдүүдийг хамруулах зорилгоор автобусны тусгай, тогтмол шугам нээх, мөн орон нутгийнхныг сургалт, дугуйланд цахимаар хамрагдах бололцоог нь бүрдүүлж, сурч хөгжих, мэдлэг боловсролоо тэлэх боломжоор хангана гэсэн юм. Тус ордонд хиймэл оюун, кибер аюулгүй байдал, дижитал үйлдвэрлэл, VR, AR, дрон, кодчилол зэрэг орчин үеийн технологийн сургалт явуулахаас гадна хими, физик, био­ло­гийн лаборатори ч байгуулах аж. 

Яг үнэндээ Монголын хүүхдийн ордон, Хүүхдийн урлан бүтээх төвөөс өөр нийслэл, аймаг, су­муудад багачууд өдөр бүр очиж тоглох, суралцаж, бүтээн туурвих, спортоор хичээллэж, ном унших, найз нөхөдтэйгөө уулзаж, аюулгүй, чөлөөтэй байх орон зай үгүй. 2026 оны байдлаарх улсын хүн амын бүтэц, хотжилт, шилжилт хөдөлгөөн, хүүхдийн хэрэгцээ, боловсролын шинэ чиг хандлага, хөгжлийн ялгаатай байд­лыг авч үзвэл хэдэн арван жилийн өмнөх эл хоёр бай­гууллага хаанаа ч хүрэлцдэггүй, үйл ажиллагаа нь ч хүртээмжтэй бус хэвээр. Өөрөөр хэлбэл, өнгөрсөн хугацаанд хүүхдэд зориулсан дэд бүтэц хот, улс орны хэмжээнд бий болоогүй гэсэн үг. Уг нь улсын төсвийн хөрөнгө оруу­лалтын төлөвлөгөөнүүдэд тухайлбал, 2024-2026 онд Өвөрхангайн Хархорин сумд хүүхэд, залуучуу­дын хөгжлийн ордон, Баян-Өлгий аймгийн Өлгий сумд хүүхэд хамгаалал, хөгжлийн төв, нийслэлийн Чингэлтэй дүүрэгт иргэд, хүүхэд, залуу­чууд, ахмадуудад зориулсан төв байгуулна гэж тусгажээ. Гэвч одоо болтол ажил хэрэг болгоогүй. 

Харин өнгөрсөн жил Орхон аймгийн ЗДТГаас НҮБ-ын Хүүхдийн сан, Британийн Эл­чин сайдын яамтай хамтран эрчим хүчний хэмнэлттэй, нүүрсгүй, хүүхдэд ээлтэй хөгжлийн төв бай­гуулах төслийг эхлүүлжээ. Уг төв нь орон нутгийн тав хүртэлх насны хүүхдүүд, тэдний эцэг, эх, асран хамгаалагчдад хүрч үйлчлэх зорил­готой бөгөөд энэ онд багтаан ашиглалтад оруу­лахаар төлөвлөсөн байна. 

Тэгвэл дэлхийн хэмжээнд хүүхдийн асуудлыг ингэж харж байна. 2026 оны нэгдүгээр сард ДЭМБ, НҮБ-ын Хүүхдийн сан, Хабитат бай­гуул­лагынхан хамтран хүүхдийн нийтийн орон зайн тухай шинэ удирдамж гаргажээ. Уг баримт бичигт тоглох нийтийн орон зай нь хүүх­дийн эрүүл мэнд, хөгжил, сайн сайхан байдлын үндсэн хэсэг бөгөөд тэдний эрхтэй шууд холбоотой гэж тодорхойлсон байв. Удирдам­жийн гол зарчмыг хэдхэн үгээр буюу аюулгүй байдал, тоглох боломж, хүүхдийн эрүүл мэнд, тэгш, тогтвортой байдал, хүртээмжээр илэр­хийлжээ. Хүүхдэд ээлтэй хотын тухай НҮБын Хүүхдийн сангийн үзэл баримтлал бүр ч өргөн аж. Хотын төлөвлөлтөд хүүхдийн эрхийг тусгахдаа аюулгүй, цэвэр орчин, орон сууц, эрүүл мэнд ба боловсролын үйлчилгээ, ногоон, аюул­гүй орон зай, бие даан зорчих боломж, ус, ариун цэвэр, хүнсний хангамж, эрчим хүч, дижи­тал хүртээмж зэргийг авч үздэг. 

Олон улсын жишгээр хүүхдэд зориулсан бү­тээн байгуулалт гэдэг нь ганц барилга барихыг ч хэлдэггүй. Амьдрах орчныг бүхэлд нь хүүхдэд ээлтэй болгох явдал гэдгийг дээрх байгууллагууд онцолжээ. Харин манай хот, суу­рин газрын төлөвлөлтийн хамгийн том дутаг­дал нь хүүхдийг ихэнхдээ хэрэглэгч биш, “объект” гэж хардагт оршино. Өөрөөр хэлбэл, тэд­ний оролцоог хангадаггүй, чухалчилдаггүй. Хүүхэд өөрийн амьдрах орчныхоо талаар, юу хэрэг­тэйгээ хэлэх эрхтэй төдийгүй төлөвлөлт, шийдвэр гаргалтад ч оролцох ёстой гэнэ. Нидер­ландад багачуудад ээлтэй хороолол, хот­хон төлөвлөхдөө хүүхэд, залуусын оролцоо, өгөгдөлд тулгуурласан бүсчилсэн загвар гаргаж, тог­лох болон уулзаж, болзох орон зайг нь бүрдүүлж, ногоон байгууламж, хүртээмжийг давхар шийддэг байна. Тэр ч байтугай шинэ хорооллын тендер, төлөвлөлтөд автомашины зогсоолоос илүүтэй хүртээмжийн ийм шийдэл хэчнээн байх вэ гэдэгт анхаардаг. 

Сингапурт ч хүүхдийн тоглох боломжийг тус­гай нэг байршилд “хаших” гэхээсээ нийтийн орон зайд шингээх бодлого хэрэгжүүлдэг аж. Хотын “Master plan-2025”-ын хүрээнд ор­шин суугч­дын гэрт ойр парк, задгай талбай, спорт, урлаг, бусад хөгжлийн төв, амралтын бүс, цогцолборыг нэмэгдүүлэхээр төлөвлөн, бү­тээн байгуулж байна. Мөн “Friendly streets” хөтөл­бө­рийг хэрэгжүүлснээр хүүхэд сургууль, үйл­чилгээний газарт аюулгүй алхаж, дугуйгаар зорчих боломж бүрдүүлжээ. 

Бусад улсын энэ мэт сайн туршлагаас будаа идэх хэрэгтэй. Сургууль хүртэлх зам, орон сууцын дундах талбай, номын сан, парк, спортын талбай, автобусны буудал, явган болон ду­гуйн зам, нийтийн ариун цэврийн байгууламж хүртэл хүүхдэд зориулсан дэд бүтэц юм. Нүсэр байгууламж, ордон гэхээсээ урьтаад бид адаглаад л эдгээр дэд бүтцийг бүрдүүлэх шаард­лагатай юм. Харин үүний дараа бүтээн бай­гуулалтын тухай ярихад оройтохгүй. Жинхэнэ бүтээн байгуулалт гэдэг нь анхнаасаа хэрэг­цээг нь судлах, тохирох байр­шил сонгох, хүүх­дийн оролцоог хангах, хүр­тээмжийн стандар­тыг мөрдөх, аюулгүй байдлыг тооцох, үйл ажиллагааны төсөв гаргах, ажиллах хү­ний нөөцийг бэлтгэх, ашиглалтыг олон жил тогт­вортой санхүүжүүлэхийг хэлдэг. Цаашлаад тогтмол ашиг­лаж буй, эсэхээр, хүүхдэд аюулгүй, хөгжлийн бэрхшээлтэйд хүртээмжтэй юү, урс­гал засвар, ашиглалтын төсөв хангалттай, үгүйгээс, мөн эрүүл мэнд, суралцах чадвар, хөдөлгөөн, нийгмийн харилцаанд ямар нөлөө үзүүлснээс шалтгаалан эл ажлыг үнэлж дүг­нэ­дэг байна. Эдгээр асуултад хариулт өгч чадах­гүй бол “хүүхдийн төлөө” гэсэн гоё үгний ид шид гарахгүй.

“20 минутын хот” гэдэг шиг хүүхдэд ч ийм орчин бүрдүүлэхийг улс орнууд зорих болжээ. Энэ нь хүүхэд, өсвөр үеийнхэн гэрээсээ гараад 10 минутын зайд тоглох, ном унших, спортоор хичээллэх, ногоон орчинд байх, найз нөхөдтэйгөө уулзах боломжтой байхыг хэлж буй. Үүнд үнэтэй барилга шаардлагагүй, сэтгэл байхад хангалттай гэнэ. Улмаар хүүхдийн гэх тодотголтой бүтээн байгуулалтыг улс төрөөс салгах хэрэгтэйг иргэд хэлж буй. Учир нь хүүхдийн эрхийн асуудал нь аль нэг нам, засаг, сайдын өмч биш. Сургуульд номын ганц булан тохижуулж өгчхөөд түүнийгээ “УИХ-ын гишүүн Н.Батсүмбэрэлийн нэрэмжит” гээд өмчлөөд, шоудаад байж болохгүй гэсэн үг. Хүүхдийн ордон, хөгжлийн төвүүд бидэнд хэрэгтэй, түүнээс урьтаад тэдэнд ээлтэй дэд бүтэцтэй хот болох ёстой. Иймхотод хүүхдүүд аюулгүй, эрүүл өсөж, хөгжин суралцдаг. Зүүн Ази, Номхон далайн бүс нутагт л гэхэд хүүхдэд ээлтэй хотын санаачилгад 150 гаруй суурин нэгдээд буйг тэмдэглэх нь зүйтэй болов уу.