Хувьсан өөрчлөгдөж буй худалдааны салбар

Өмнө нь бид дэлгүүр хэсэхээр, гутал, хувцас авахаар гэрээсээ гардаг байлаа. Ха­­­рин одоо бол гэртээ тухлан суугаад утсаа “мааждаг” болсон. Өнөө үед дэлгүүр бидэн дээр “ирдэг” болжээ. Худалдааны салбар ийнхүү хур­­дацтай хувьсан өөрчлөгдсөөр. Энэхүү өөрчлөлт өндөр хөгжилтэй улсуудад олон жилийн өмнөөс эхэлсэн бол манай оронд “Ковид-19” цар тахлын дараагаас идэвхтэй үргэлжилж байна. Магадгүй хүнснээс бусад бараа бүтээгдэхүүний дэлгүүр, лангууны тоо цаашид улам бүр цөөрөх, хэлбэр нь өөрчлөгдөх, үгүй болох ч шинжтэй.

Бага тойрууд байрлалтай “Metro mall” худалдааны төвөөр уржигдар оров. Уг төв олон хүн хөлхсөн, томоохон худалдааны га­зар байсан бол өдгөө үйлчлүүлэгч цөөнтэй, эл хульхан болжээ. Нэгдүгээр давхар дахь эмийн сан, хүнсний зах зэргийг эс тооцвол хувцасны лангуугаар нь үйлчлүүлэгчид тун цөөн байв. Мөн лангуунууд нь цөөрч, зарим нь талбайгаа хумьжээ. “Metro mall”-ыг үүдээ нээсэн цагаас л олон үйлчлүүлэгчтэй байсан БНСУ-ын “Basic house” брэндийнхэн бараг 100 орчим ам метр талбайгаа хоёр дахин багасгасан юм байна. Тус брэндийн худалдааны зөвлөх “Манайх том талбайгаа жижигрүүлээд удсан. Мэдээж худалдан авагч цөөрч, түрээсийн үнийг төлж дийлэхээ больсонтой холбоотой. Бараануудаа зарах гээд бүгдийг нь хямдруулаад, заримыг нь бүр 10 000 төгрөгөөр борлуулж байна. Дам­пуурах ч магадлалтай боллоо” гэв.

ХОТООР ДҮҮРЭН ХООСОН ЛАНГУУ

Баянгол дүүрэгт байрлалтай хэд хэдэн томоохон худалдааны төв мөн л эзгүйрч, хоо­сон лангуунууд олширчээ. Тухайлбал, “Билэг”, “Моск­ва”, “Гранд плаза” худалдааны тө­вийг нэр­лэж болно. “Номин” их дэлгүүрийн хув­цасны сонголт ч цөөрч, том талбайд цөөн ба­раа дэл­гэсэн нь анзаарагдсан. “Билэг”, “Моск­ва”, “Гранд плаза” дэлгүүрүүд дээд хэсгээ буюу тав, зур­гаадугаар давхраа хаажээ. Уг нь бүх дав­хартаа лангуу байрлуулж, талбайгаа бү­рэн ашигладаг байсан бол өдгөө ялангуяа хув­цас, бараа зарахаар томоохон худалдааны төвд талбай түрээслэх хүн цөөрсөн гэнэ. Энэ тухай “Гранд плаза”-д 50 орчим ам метр талбай түрээс­лэн, эмэгтэйчүүдийн бэлэн хувцас зарж байсан нэгэн “Манайх 18 жил лангуу ажиллуулж, хүүхнүүдэд зориулсан бүх төрлийн хув­цас зарсан. Гэсэн ч лангуугаа хаагаад нэг жил гаруй боллоо. Насаараа шахам наймаа хий­сэн хүн учраас хаана, юу байдгийг сайн мэднэ, урагшаа болон БНСУ явахдаа цөөн хэдэн чанартай хувцас, цүнх, гутал авч ирдэг. Тэдгээрийг байнгын үйлчлүүлэгчид, мэр сэр хүмүүст онлайнаар санал болгож байна. Ер нь цар тахлаас хойш л хүмүүс дэлгүүр хэсэхээ больж, 2024 оноос бүр цөөрсөн. Дэлгүүр нь гар утас дотор нь “нүүгээд” ирснээс тэр биз. Бас лан­гуу, талбайн түрээсийн төлбөр “хаданд” гарсан. Ам метр нь 50 000 төгрөгөөс буухаа больсон. Тэгэхээр 50 ам метр талбай түрээслэх, бас худалдагчийн цалин сард багадаа л та­ван сая төгрөг болчихдог. Ийм байхад хэн лан­гуу, талбай түрээслэхийг бодох вэ. Онлайн орчин­тойгоо л сайн нөхөрлөх хэрэгтэй гэсэн үг” гэлээ.

Тэгвэл Чингэлтэй дүүрэгт байрлалтай 15 давхар худалдаа, офиссын зориулалттай барил­гын эзэн Б “Манайх барилгаа 2019 онд худал­даа, офиссын чиглэлээр ашиглалтад оруул­сан. Тэр үед нэг ам метрийг нь 15 000-18 000 төгрөгөөр үнэлэн, түрээслүүлдэг байв. Нэг­дүгээр давхарт цэцэг болон гоёл чимэглэл, үнэт эдлэл, гар утасны лангуу, үүрэн холбооны гэрээт борлуулагч ажиллуулаад, бужигнаж л үйл ажиллагаагаа эхлүүлсэн. Бусад давхар нь оф­фисс, гоо сайхны эмнэлэг болон салон, үл хөд­лөхийн агент зэрэг байлаа. Гэтэл ердөө 4-5 жилийн дотор л юмс өөрчлөгдчихлөө. Лан­гуу тү­рээслэгчид бараг бүгд гарсан. Утасны нэгжийг онлайнаар авч, төлбөрийг ч цахимаар төл­дөг болсноос үүрэн холбооны борлуулагчид байрлахаа больсон. Оффисууд ч ялгаагүй. Тү­рээ­сийн төлбөр ам метр нь 60 000-70 000 болж өссөн учраас бараг 40-50 хувь нь гарсан. Ашиглалтын зардал буюу дулаан, усны мөнгө, нийтийн эзэмшлийн талбайн цэвэрлэгээ зэрэг багтсан дүнгээр нэг ам метрийн түрээст 60 000-70 000 төгрөг төлнө гэдэг төдийлөн үнэтэй биш. Бүр 100 000 төгрөгийн үнэтэй талбай ч олон бий. Гэсэн ч иргэд түрээсэлдэггүй ээ. Бид цахилгаан болон бусад зардлаа арайхийн аргалж байна. Ер нь үл хөдлөх хөрөнгийн менежмент хийнэ гэдэг зах зээлийн нөхцөл, иргэдийн худалдан авах чадвар, цахилгаан, дулааны зардал буюу суурь үнээс ихээхэн шалтгаалдаг. Манай улсын хувьд эдийн засгийн өсөлт саарч, иргэдийн худалдан авах чадвар жилээс жилд муудаж байна. Бас уламжлалт худалдааны зах зээл өөрчлөгдөж, цахимд шилжиж байгаагаас талбайгаа бүрэн ашиглах, сайн менежмент хийхэд хэцүү боллоо. Байшин дээрээ талбай түрээслүүлнэ, зарна хэ­мээн том үсгээр бичээд л сууж байна” хэмээв. 

ХУДАЛДАГЧГҮЙ, ЦОМХОН ДЭЛГҮҮРҮҮД ОЛШИРЧ БАЙНА 

Зөвхөн манай улсад гэлтгүй дэлхий дахинд худалдааны салбарын зах зээл өөрчлөгдсөөр байна. Энэ нь технологийн дэвшил, үнийн өсөлт, хэрэглэгчийн зан төлөв, автомашины зог­соолын олдоц, цаг хугацаагаа хэмнэх хандлага зэрэгтэй холбоотой аж. Тодруулбал, цар тахал дэгдсэнээс хойш хүмүүс гэрээсээ гарахаас зайлсхийж, онлайн бизнес хүчээ авсан. Товч­хондоо, худалдаа, үйлчилгээ нь байршилд бус хүргэлтэд суурилсан болж өөрчлөгдөв. Мөн хүн бүр л онлайн талбарыг ашиглан гэрээсээ наймаа хийх, ямар нэгэн бараа, үйлчилгээ санал болгосноор худалдааны салбарын уламжлалт хэлбэр халаагаа өгсөн аж. Худалдааны төв, зах зэргээр үйлчлүүлэх хүний тоо цөөрсөн ч түрээс нь тогт­мол өсөж буйгаас түрээслэгчид ч багас­сан хэрэг.

Лангуу, талбай түрээсэлж бизнес хийхэд хамгийн ашиг багатайд нь үнэтэй хувцас, эсвэл хэт хямд бараа, нэг удаагийн хэрэглэгдэхүүн зэрэг багтжээ. Тиймээс ч Европ, Америкт олон mall, kiosk хаагдсаныг “Global growth insights” цахим хуудаст дурдсан байна. Үүнээс гадна тус хуудаст “Дэлхий дахинд лангуу устаж байна гэж тодорхойлохоос илүүтэй хуучин загвар нь шинэчлэгдэж, улам бүр өөрчлөгдөж буйг дурдах нь зүйтэй. Лангуу, талбай түрээслэгчид бараа өрөөд, хүн хүлээгээд суувал ашиг багатай болсон. Тиймээс олон улс, хотод худалдагчгүй, өөртөө үйлчлэх жи­жиг дэл­гүүрүүд туршигдаж байна. Мөн түр хуга­цаа­ны Pop up (үзэсгэлэн, яармагийн үеэр бараа, бү­тээг­дэхүүнээ дэлгэн, танилцуулдаг) дэлгүүр зонхилж эхэллээ. 

Бас онлайн болон бодит дэл­гүүр холимог байдлаар ажиллаж байна. Энэ нь бага хэмжээтэй лангуу, талбайг түрээслэн за­хиалга хийх, за­хиалсан барааг нь олгох, брэндээ танилцуулах хэл­бэр юм. Эдгээрийг заавал том худалдааны төвд биш, гадна талбай, зочид буудлын үүдний хэсэгт ч байрлуулж болно. Ав­томат касс, QR төлбөрийн систем, Touchscreen болон AI зөв­лөхтэйгөөр ийм жижиг дэлгүүр, киоскийг зохион байгуулснаар илүү олон хүнд хүрч байна. Ийм төрлийн ухаалаг дэлгүүрүүдийн эрэлт дэлхий дахинд сүүлийн таван жилд жил бүр зургаан хувиар өсжээ” гэж бичжээ. Үүнээс гадна борлуулалтын өсөлт, үнэ цэнээ тогтмол хадгалж ирсэн томоохон люкс брэндүүд болох LVMN, Channel, Dior зэргийн борлуулалт 2025 онд 4-10 хувиар буурсан аж. Энэ нь гол худалдан авагч БНХАУын иргэдийн идэвх суларсан, үйлч­лүүлэгчид дэлгүүр хэсэхээ больсон, ца­хим худалдааны платформ идэвхжсэн зэрэг шалт­гаантай юм байна. Тиймээс ч тус брэндүүд за­рим улс дахь салбараа хааж, жижиг Boutique хэл­бэрээр үйл ажиллагаагаа явуулах болжээ. 

ТЭЖЭЭВЭР АМЬТДЫН АРЧИЛГААНЫ ЗАХ ЗЭЭЛ ТЭЛСЭЭР 

Худалдаанысалбарынхувьсал,өөрчлөлтийн талаар дурдсаных сүүлийн жилүүдэд дэлхий нийтэд тэсрэлт хийж, ашиг орлого нь улам бүр нэмэгдэж байгаа зарим бүтээгдэхүүн, үйлчил­гээг сонирхуулъя. Үүнд гэрийн тэжээмэл амьтдын хоол, амттан, хувцас, гоёл чимэглэл, арчилгаа багтжээ. Мөн эрүүл хоол, гоо сайхны болон тураах эрүүлжүүлэх, урт наслуулах гэсэн үйлчилгээтэй бараа, бүтээгдэхүүний борлуулалт төдийлөн буурахгүй байгаа аж. 

Ялангуяа амьтдын хувцас, хэрэгсэл, хоол, арчилгаа буюу “pet care” салбарын борлуулалт өссөөр, ор­лого нь 2025 онд гэхэд 250-260 тэрбум ам.дол­ларт хүрсэн байна. Амьтдад зориулсан ули­рал тутмын хувцас, зөөлөн тоглоом зэргийн үйлд­вэрлэл нь оёдлын салбарт жилд 6-6.5 тэрбум “ногоон”-ы өгөөж өгчээ. Цаашид ирэх 5-8 жилд эл салбарын орлого жил бүр 10 тэрбум ам.доллароор нэмэгдэх магадлалтайг олон улсын хэвлэлүүдэд дурджээ. Үүнээс гадна БНСУ-ын зөөлөн хүчний бодлого, соёлын нөлөө дэл­хийд хүчтэй түгэн дэлгэрч буйгаас тус улсад үйлд­вэр­лэсэн гоо сайхны болон эрүүл мэндийн ба­раа, үйл­чилгээний борлуулалт тасралтгүй өс­сөөр байгаа гэнэ. Ийм барааг аль ч улсад он­лай­наар, “Pop art” дэлгүүрээр зарах нь улам нэмэгд­жээ.

С.Дулам