Цэнхэр хавраас Бродвейн гэрэл хүртэл

- Херо Баатарын тухай гурван бүлэг дурсамж, хөрөг нийтлэл -

Г.Золжаргал (Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч)

I БҮЛЭГ

АРВАЙХЭЭРИЙН ЦЭНХЭР ХАВАР

Нэгэн уран бүтээлчийг анх харсан өдөр

БРОДВЕЙ ХҮРЭХ ЗАМД

....1990-ээд оны Арвайхээрийн таван давхар хал­царсан байранд очиж уулзсанаас хойш олон жил өнгөрчээ. Гэхдээ бичиж байгаа залуу маань амьдралын замын энхэл доголд бүдэрч уна­­сангүй гайхалтай давхижээ. Тэр урлагийн бүх төрөл жанраар давхиж, үзэгч түмний зүрх сэт­гэлийг эзэмджээ. Хэвлэлүүд хэн хүнийг сүн­­сийг нь зайлтал муулж, бурхан болтол хөө­рөгд­дөг. Би энэ хүний улс төрд орооцолдсон гэх зам мөр дээр таарч байсангүй. Дандаа урлагийн замд нь хөндөлсөж учирдаг байв. Удахгүй түүнийг Бродвей хүлээж авна гэсэн мэдээ дуул­сан юм. Аме­рикийн найруулагч, үзэг­чид тосч уулзах нь.

Онгод урмын моринд мордсон монгол хүү урлагийн бүх замаар яаж довтолгосныг нь мэ­дэг гэж америкуудад зориулж үүнийг бичлээ.

Нью-Йоркийн Бродвейд ховор билет за­хиалж хоёр гурван удаа жүжиг үзэж л явлаа. Ерээд онд л доо.

Монгол хүү Америкчуудыг ал­­­май­руулаасай. Миний бичвэрт улс төр, нийг­мийн ямар ч асуу­дал байхгүй. Тэр урлагийн хүн. Би урлагийн хүн. Ур­лагаар дамжуулж бид хоёр их юм ойлгож өдий хүрсэн. Монгол хүний нандин ур ухаан гэж бий. Галзуу солиотой юм шиг хэн хүн рүү дайрч довтолцгоохоо түр хү­лээ дээ.

Эхлэл. Арвайхээрийн цэнхэр хавар

...1994 он. Манай сурвалжлах багийн ГАЗ-69 машин хотоос эртэлж гарсан боловч Өвөрхангай аймагт хүрэх яагаа ч үгүй давхиж явна. Машинд редактор, найруулагч зураглаач техникч зэрэг дөрвөн уран бүтээлч яваа. Оросын Газ-469 тэр үед дунд зэргийн жийп машин байлаа. Энэ ма­шин хөдөөгийн шороотой бартаат замыг сайн туулна. Гэм нь кабинд халуун агаараар үлээ­дэггүй тул өвөл, хаврын цагт дотроо хүйтэн. Өвөр­хангай бол Улаанбаатар хотоос баруун ураг­шаа 400-гаад км, төвийн бүсэд харьяалагдах өр­гөн уудам нутагтай, хүн ам цөөтэй аймаг.

1980-1990 ээд онд Өвөрхангай хүртэл засмал зам тавигдаагүй байсан цаг. Өдөржин энхэл дон­­­холтой шороон замаар сэгсчүүлж, шавар шав­хайд сууж мэдэх учир замын бартаа тойрч сэгс­чүүлсээр бараг арваад цаг давхиж аймгийн төвийн бараа хардаг байсан.

1994 оны өвөл их цас орсон ч зуд турхан гэж айл­гасангүйгээр хавартай золгуулав. Арвайхээр хотод шөнө очлоо. Оройтож очсон болохоор сайн ундалж хооллоод эртхэн хажуулцгаав. Өглөө босоход бие хөнгөн, толгой сэргэлэн. Хө­дөө гадаа явахад эрүүл агаар салхинд цохиулж нүнжигтэй хоол унд идэхээр дорхноо гүн нойр авдаг учир өглөө босоход толгой сэргэг. Энд Улаан­баатарыг бодвол чимээ шуугиан бага, сэт­гэл зовох юмгүй. Биднийг очихын өмнөх өдөр Арвайхээрт цасаар шуурчээ. Очсон шөнө ч цас бударч хоносон. Өвөл шиг их цас унасан байв. Бас ч үгүй явган шуурга тавих маягтай салхилна. Бага үдийн алдад тэнгэр зүүнээсээ онгойж нар гарав. Бид тэнгэр онгойсон дээр ойрын хэдэн сумууд руу яаран хөдөллөө. Замд гарахад тэнгэр да­хиж муудсангүй. Гуу жалганд хунгарласан цас туулах л амаргүй. Манай жолооч хөдөөгийн замд ажрахгүй давхидаг хашир хүн тулдаа замд суу­сангүй. Бид залуучуудын байгууллагын дар­га нартай уулзаж, айлуудаар орж залуустай ярил­цаж, 3-4 сумаар орлоо. Аятайхан сурвалжилга хийж нэлээд яриа авсан учир буцаж аймаг руу­гаа хөдөллөө. Тэнд төлөвлөсөн ажил хүлээж бай­гаа. Хөдөөнөөс ирмэгц аймгийн төвд саат­сан нь. Арвайхээр хотын байдлыг ерөнхий зу­раг­лах учиртай. Бас нэг хоёр хүнтэй уулзана. Тиймээс эрт буцаж ирсэн нь энэ. Аймагт орсон цас хоёр гурав хоногт хайлаад гуу жалгаар ша­вартай ус шорчигнотол урсаж гудамж талбай нойтон шавар шавхайтай болжээ, үе үе жихүүн салхи үлээнэ. Дөнгөж дөрөвдүгээр сар гарсан болохоор урин хаврын тухай бодох эрт байлаа.

Цэлмэг тэнгэрт нар ээлтэйхэн голложээ. Өнөө маргаашдаа дахиж цасаар шуурахгүй биз гэж малчин өвгөн хэлж байсан. Хөдөө гарахын өмнө аймгийн залуучуудын холбооны даргатай уулзаж, буцаж ирээд чухам ямар зураг авахаа тохирч гарсан учир аймагт ирээд эхний айлаа зорив.

Хувцсаа нимгэлж, юмаа эмхэлж цайлчхаад эхний сурвалжилгадаа гарав. Аймгийн төв жи­жиг, машинаар явах шаардлагагүй. Бид сал­хинд явъя гэж камераа үүрч, хотын урд зү­гийг чиглэн алхав. Зөрж өнгөрөх хүмүүс өв­лийн хув­­цастай хэдий ч өдөр тийш нар ээсэн тул хув­цасныхаа товчийг мулталж, энгэрээ зад­гайлан аажуу тайван алхана. Тэр үеийн айм­гийн төв дөч тавиад мянган оршин суугч бай­сан болов уу. Өмсөж зүүх эдэлж хэрэглэх нь нийслэл хо­тоос ялгарах юмгүй ээ. Сум, багаас ажил тө­рөл хөөцөлдөж ирсэн малчид л морь унаж дээлтэйгээ яваа харагддаг.

Хөдөөгийн охид хүүхдүүдийн эрүүл булцгар царай жихүүн сал­хинд ягаараад, юм асуухад цав цагаан шүд гар­ган ичингүйрэн инээлдэнэ.

Зорьж яваа айлынхаа байрыг төвөггүй олж ир­лээ. Тэднийх хот газрын таван давхар орон сууцанд суух аж. Тэр үед аймгийн төвд олон давхар байшин баригдаагүй байсан учир алхдаг шатаар техник, тоног төхөөрөмжөө үүрч өгсөв. Залуу улс инээж хөхрөлдөж явах тул хэсэг зуур шатаар өгсөхөд юуны түүртэх билээ.

Би аймгийн төвийн дунд сургуулийн долоо­дугаар ан­гийн сурагч Баатарыг зорьж явна. Өм­нө нь аймгийн төвд уулзсан багшаас, энд сүрхий зурдаг хүү бий, олж уулзаад сурвалжилга хий­хэд илүүдэхгүй гэсний дагуу явж байна. Би яа­гаад ч юм тэр багшийн харцнаас заавал уулзах хэрэгтэй юм шүү гэж хэлж байхыг олж харсан. Тэгээд зөн совиндоо хөтлөгдөж, аймагт ирсэн эхний өдрөө Баатарыг зорьж ирсэн нь энэ. Эр­лийг сургаар гэдэг дээ. Бас даахин дор хүлэг, дахан дор баатар гэсэн үг ч бий. Ямартай ч зорь­­сон айлаа төвөггүй олж очоод хаалгыг нь тогшлоо.

Зорьсон айлдаа ороход тухтай дулаан ор­чин угтлаа. Вааран гэрийн бялзуухай, шавар гэ­рийн тагтаа гэж эртний үг бий. Энэ нь цом­хон ч ая тухтай гэр орон гэсэн утгатай үг. Ээжтэйгээ хоёул суудаг бололтой. Өөр хүн амь­тан харагдсангүй. Тэгэхээр энэ гэрийн эр хүн Баатар нь юм байна гэж бодов. Амьдрал хү­нийг их бага гэж голохгүйгээр юм юманд сургадаг учир багаасаа хэрсүүд сурсан байх нь ээ гэж өөртөө түрүүлж дүгнэлт хийв. Илүү ду­туугүй цомхон л суудаг айл аж. 1990-ээд оны эхэн үеийн айлууд тавилга хогшлоор нэг их баярхахгүй л дээ. Гал тогооны өрөөнд аяга ша­наганы шүүгээ, хоолны ширээ, зочны өрөөнд гял цал хийсэн тавилга үгүй, таримал цэцэг, ор, сандал ширээ зэрэг хүний хэрэгцээний л эд хогшил байсан. Зах зээлийн харилцааны ний­гэмд шилжиж ороод хэдхэн жил болж байгаа улс орон, айл өрх төдийлөн дэвжиж амжаагүй монгол хүн, монгол айлууд ерөнхий нэг дүр зурагтай байсан цаг аа. Яагаад ингэж хэлэв гэвэл сурвалжлагч сэтгүүлчийн ажлаар хол ойр явахдаа олон айл, албан газраар орсон, түмэн хүнтэй уулзахад бүгд ойролцоодуу л амьдралтай байж.

Ямартаа ч гадуур хувцсаа тайлж гутлаа ар­­­чаад орлоо. Үүрч дүүрч очсон зураг авах тех­никээ хүүгийн жижгэвтэр өрөөнд орууллаа.

Энэ бол Б.Баатар бид хоёрын анхны уулзалт. Арван дөрөв, таван настай, зургаа долоодугаар ан­гийнх болов уу гэмээр хүү угтсан.

Хөдөөгүүр явахад хүмүүс бидний авч яваа техник рүү хамгийн түрүүнд хардаг. Яа­гаад гэвэл тэдний хувьд бид чинь сансар огтор­гуй­гаас ир­сэн хүн шиг сонин содон байна биз дээ. За­рим маань хот газрын дажгүй дэгжин куртик, малгайтай яваа.

Баатар үг дуу цөөтэй томоотой жаал бо­­лол­той. Асуулт асуухад тэрүүхэндээ толгой до­хино. Өрөө нь зураачийн урлан аятай цаасанд дарагдсан, бодвол хичээл тарж ирээд хийж бай­гаа юмаа үргэлжлүүлэн суугаа бололтой. Нээ­рэн үг дуу цөөтэй хүү сангадав.

-Алив зурсан зургуудаа үзүүл дээ гээд дөхөж ойртов.

Аймгийн төвд Залуучуудын холбооны ажилт­­­нуудтай уулзаж явахад нэг нь:

-Манай энд өөрийнх нь бичсэн гарын үсгийг янз бүрийн амьтны дүрс болгож зурдаг хүү бай­даг юм олж уулзаарай гэснийг санав.

Их зураг зурдаг гарын дүйтэй хүүхэд гэсэн болохоор нь олон арван жилийн өмнө Улаан­баатар хотод Зөвлөлтийн мэргэжилтний охин Надя Рушева гэж онцгой авьяастай охин зурдаг байсныг санаж Баатараас зурсан бүтээлүүдээ алив гэж ахиулан асуув.

Надя Рушева арван гурав дөрвөн настайдаа эх орондоо буцсан. Тэр үед охины тухай хэв­лэлээр их шуугиж байжээ.

Баатар ширээний шургуулганаас дэвтэр гар­­гаж олон зураг үзүүллээ. Гар зураг олонтой юм. Гарын дүйтэй хүү юм аа. Ер нь зурах дуртай хүүх­дүүд бол өдий насанд ангийнхнаасаа ялгар­даг. Өөрийн дураар есөн шидийн юм зурна. Зу­раг зурах гэрийн даалгавар хийх хоёрын зу­рах нь давамгайлна. Зурдаг, сийлбэр хийдэг хүү­хэд нэг улайрч хорхойсвол гадаа тоглохоо мэ­дэхгүй сууна. Баатар хичээл тармагц гэртээ ирж харандаа цаас нийлүүлэн суучихдаг хүүхэд бололтой. Баатарын зургийг баахан үзлээ. Үл­­гэрийн баатруудыг хуяг дуулгатай илд бам­бай аг­саж байгаагаар зуржээ. Хөдөлгөөний донж, баатруудын зан байдал, эрэлхэг шинжийг ха­ран­­­даа, үзэгний нарийн зураасаар сүрхий гар­га­­­жээ. Киноны найруулагч зураачийн эксп­ли­каци шиг л санагдав. Киноны зураач “сце­на­риа” уншаад өөрийн төсөөлсөнөөр зурдаг. Тийм кино найруулагч олон. Тэр санаанд орлоо. Ямар нэг ном зохиол, эсвэл үзсэн киноны баат­руудыг зурж суусаар зураач болсон хүүхэд байдаг.

Би ерээд оны эхээр нэрт дуучин, жүжиг ки­ноны найруулагч Б.Бадруугантай телевизийн нэг өрөөнд хамт сууж, редактор найруулагчийн хувиар хамт ажилласан. Бадрууган зураач биш, театр киноны мэргэжлийн найруулагч. Бад­­­рууган бас зурна аа. Үзэг харандаа юу таа­ралдсанаараа дэвтэр дээр сараачиж суудаг хүн. Ууган нэвтрүүлгээс гадна жүжиг уран сайхны кино найруулах бодолтой. Өөдөөс хараад ярьж суухдаа тэмдэглэлийн дэвтэртээ ямар нэг юм зурж сууна.

-Би удахгүй Дожоодорж гуайн “Шаазан бөм­бөлөг” зохиолоор олон ангит кино хийнэ гэж ярина.

Баатарын зургууд ямар нэг хүүхэлдэйн ки­­ноны дүр шиг санагдав. Ярианаас нь хоёр гур­ван жилийн дараа аравдугаар ан­гиа төгсөнө. Тэ­гээд зургийн сургуульд орж магад­гүй, тийм сонирхолтой гэх маягийн хэлж байв.

Манай телевизэд гарын дүйтэй зураг муу­гүй зурдаг найруулагч хэд хэд байсан юм. Тэд уншсан зохиолоос юу ойлгосноо өөрөө төсөөлж, зурж, яаж зураглахаа  бодно. Бас нэвт­рүү­­лэгт орох зочноо өөрөө төсөөлж зурна. Тэ­гэхээр надад найруулагч гарын дүйтэй хү­мүүс байх учиртай юм гэдэг ойлголт байсан. Баатар хүүгийн зургуудыг харахад тэр санаанд оров. Юунд зориулж зурсныг нь асуухад шингэн ха­лимгаа илж инээмсэглэнэ, ганц хоёр үг хэлнэ. Хөдөө өссөн хүүхэд ичимхий болохоор би нэг их улайтал нь байцааж асуугаагүй ээ.

Сургуулийн сурагчийн чөлөөт цагийн тухай өгүүлж “теле сэтгүүл”-дээ оруулах аятайхан “мате­риалтай” болчихлоо гэж олзуурхан бод­сон.

-Чи хүний гарын үсгийг өөрийнх нь төрсөн жи­лийн амьтан болгож зурдаг гэсэн яаж тэр вэ, авьяасаа үзүүлээч, зургийг нь авъя.

-Та ямар жилтэй вэ?

-Би гахай жилтэй...?

-Таны гарын үсгийг гахай болгож болно. Тэ­гэх­дээ эвгүй юм аа, ахаа би бар болгоод зурчих уу?

-Тэг тэг, бид зураг авах камераа бэлдэе гэ­хэд За гээд орон дээрхи ундуй сундуй цаас, ха­ран­даагаа эмхлэв.

Тэр үед би сард гурван нэвтрүүлэг бэлт­гэ­дэг байлаа. Залуучуудад зориулсан “Нэвтрэх шугам”, Хөдөөгийн залууст зориулсан сурвал­жилга, “Үдшийн хэмнэл” гэсэн теле сэтгүүл байсан. Энэ нь програмын хэлтэст 10 хоноод л нэг нэвтрүүлэг өгнө гэсэн үг. Амсхийх завгүй ажилладаг үе байжээ. За эргээд Баатар луугаа оръё.

Чихэртэй байхуу цай уунгаа хичээл сурлага, сонирхдог хобби, ангийнх нь дотно найзуудын тухай ярилцав. Баатар багаасаа зурж эхэлсэн аж. Зураг зурахыг мэргэжлийн багшаар заал­гаагүй юм байна. Харин хүн амьтан, эд юмсын хэлбэр дүрсийн харьцаа хөдөлгөөнийг сүрхий гаргаж өгчээ.

Би тэмдэглэлийнхээ дэвтэрийн нүүрэнд Г.Зол­жаргал гэж гарын үсгээ зуртал их бодож төвд­сөнгүй тэр дор нь гэтэж байгаа бар болгож орхив. Зургаа зурж дууссаны нь дараа би теле­визийн тухай Телекино үйлдвэр гэж газар хүү­хэлдэйн кино хийдэг, тэнд олон сайхан зураач залуучууд сууж хүүхэлдэйн киноны зураг зур­даг тухай ярилаа. Их анхааралтай сонсоно. 1980-1990-ээд онд Үндэсний телевизийн харьяа “Теле­кино үйлдвэрийн уран бүтээлийн хувьд оргил үе байжээ. Тэдний мультпликатруудын хүү­хэл­дэйн киноны зураачдын зурсан “Эрх цагаан ишиг”, “Барын зулзага бамбар”, “Шаазан заан”, “Тус”, “Арслан өвгөн хоёр” зэрэг хүүхэлдэйн кино­нууд үзэгч хүүхдүүдийн дуртай бүтээл бол­сон байлаа. Бид хоёр хүүхэлдэйн киноны зур­гийг яаж амь оруулан хөдөлгөдөг тухай ярилцав. Телекино үйлдвэрийн зураачид биет хүүхэлдэй хийж хөдөлгөн зураг авдгийг тайл­барлав. Их л анхааралтай сонсоно.

Баатарын гэрт авсан сурвалжилгын зураг дууслаа. Орой болжээ. Зураг дуусгаад:

-За, миний дүү чи одоо дөнгөж долдугаар ан­ги. Наймдугаар ангиа сайн төгсөөд ес, арав­дугаар ангид ор. Сургуулиа төгсөөд хот орж над дээр ир. Би чамайг хүүхэлдэйн киноны зураач эгч ах нартай танилцуулъя. Тэндээс яах учир нь олдоно. Магадгүй телевизэд нэг хоёр жил ажлаад Бүх Холбоотын Киноны дээд сургуульд явах хуваарь авах ч юм бил үү. Чи ерөөсөө хүү­хэл­дэйн киноны зураач болох хүү байна. Уг нь ча­майг киноны зураач болгохыг л хүсч бай­на. Өөрөөр чиний ирээдүйг харахгүй байна гэж ам­жилт хүсээд гарсан юм. Нар эрт жаргаж хэ­дийнэ гудамжны гэрэл асжээ. Бид дөрөв шууд зочид буудал руу алхав.

II БҮЛЭГ

БҮТЭЭЛИЙН ГАЛ ДУНД

Телевизийн их өөрчлөлтийн он жилүүд, “Боролдой”-гоос уран бүтээлчийн зам руу

ТЭР ЖИЛҮҮД ЯАЖ ЭХЛЭВ

(Телевизэд өнгөрүүлсэн он жил, анд нөхдөө дурсаж гялс тэрлэв)

...1996 онд телевизийн хувьд олон сонин үйл явдал болов. “Ардын эрх” сонинд олон жил ха­риуцлагатай ажил хийсэн, нэртэй сэтгүүлч Ө.Энх­түвшин гуай Радио Телевизийн Улсын Хо­­­рооны даргаар ирлээ. Телевиз радиогийн том байр халаалт муу ёстой мөсний хонгил, бол­с­­ныг Ө.Энхтүвшин дарга ажил авсан өд­­рөө­­сөө хөөцөлдөж тэр том байрыг сүрхий ха­лаалт­тай болгож билээ. Хэдэн жил яриад хий­гээгүй ажлыг дор нь бүтээж чаддаг хүн байжээ. Манайх байж суухын аргагүй дулаахан бол­сон. Сэтгэл зүтгэл байхад бүтэхгүй ажил гэж үгүй биз ээ. Радиогийн даргаар Б.Пүрэвдаш, Теле­визийн даргаар Т.Сарантуяа гэж хүмүүс ир­лээ. Телевизэд зар сурталчилгааны мэдээ унш­даг 10 минутын бие даасан нэвтрүүлэг явдаг байлаа.

Манай харьяанд байсан Телекино үйлдвэр үйл ажиллагаа нь зогсож тэр байранд “Улаан­баатар телевиз” орсон (1992 онд). Телекино үйлд­вэрт хүүхэлдэй кино хийдэг байхад бараг 20 гаруй хүнтэй том цех ажиллаж байсан юм. Байгууллага нь татан буугдахад уран бү­тээлч­дийн олонх нь бууриа сахин үлдэж, видео, кино уран бүтээлд орсон байв. Учир нь тэр жил дэлхийд алдартай Сони-Sony пүүсийн теле­ви­зийн техникийн үзэсгэлэн Телекино үйлд­вэрийн II студид нээгдэж дуулиантай үйл яв­дал болж билээ. Үзэсгэлэн хаагдахад Японы тал тэнд тавьсан техникүүдээ “орхиод” буцжээ.

Хэсэг хүн маш овсгоотой хөдөлж уран бү­тээ­лийн “Өлзий” пүүс байгуулсан юм. Хэсэгтээ Сони-Ветакам камераар авсан видео баримтат кинонууд гарсан. “Өлзий” пүүс жил гаруй ажил­лаж, арваад баримтат кино хийгээд сан­хүү эдийн засгийн хувьд явцгүй болж татан бууг­дав. Үүнийг яагаад дурсав гэвэл Телекино үйлд­вэрийн мэргэжлийн зориулалттай байрыг хотын захиргаа авч “Улаанбаатар” буюу өнөөгийн UBS телевиз байгуулагдсан. Телекино үйлдвэрийн байрыг манай байгууллага өөрөө хотын за­хир­гаанд шинэ байрны нэг орцоор “тулсан” л гэж дээр доргүй ярьж байв. Тэр яриа тэгэсгээд замхрав. Тэгэхэд “Өлзий” пүүсээс үлдсэн “Со­ни”- Бетакам техник UBS телевийн техник то­­­ног төхөөрөмжийн үндсэн суурь болж билээ. Тэд­­ний нэвтрүүлгүүд жигтэй сайхан, өнгө зүс гэж ванлий, нүд сэтгэл баясгаж байв. Хөгжмийн зо­хиолч Л.Балхжав (Төрийн шагналт, Урлагийн гавьяат зүтгэлтэн) захирлаар нь оч­сон бөгөөд Л.Балхжавыг дагаж олон уран бү­­тээлч тэднийд шигсэн. Ер нь шинэ захирал нь уран бүтээлээ өнгө зүстэй хүчтэй эхлүүлье гэж бодоо биз дээ. Бас өөр нэг шалтгаан нь тэд­ний техник тоног төхөөрөмж нь Японы Сони-Бетакам учир юм хийе гэсэн залуус тийш хо­шуураа биз дээ. Тэд нэг их удалгүй рок поп дууны клип, уран сайхны кино, энтертейнмент программ хийж эхэлсэн. Үзэгчид ч тийшээ хо­­шуурч зурагт үзнэ. Бетакам техникийн өн­гө дүрс солонгын долоон өнгө өө. Удалгүй Д.Балх­жавын өөрөө найруулсан “Шу­вууд буцах на­­мар” кино гарч дууг дуулсан Б.Са­рантуяагийн (Ардын жүжигчин) дуу дороо хит болж байж билээ.

Телекино үйлдвэрийн найруулагч С.Мяг­мар богино хугацаанд овсгоотой хөдөлж хүү­хэл­дэйн кино зар сурталчилгааны “Боролдой” нэртэй студийг байгуулав.

Тэдний ажил Монгол телевизийн дүрсгүй ца­гаан зарын хажууд реклам шиг реклам байлаа. Бас л олны анхаарлыг татав. Энэ бол Монголын реклам зар сурталчилгааны уран сайны видео үйлдвэрлэлийн хувьд хувьсгал болсон үйл яв­дал. С.Мягмарыг загалмайлсан эцэг нь ч гэж хэлж болно. Тэдний студи авьяастай залуу­саар эгнээгээ бэхжүүлжээ. “Боролдой” студи авь­яас­­лаг залуучуудынхаа хүчээр манай хорооны ши­­нэ дарга С.Мөнхтөрийн санаачилсан урла­гийн дээд шагнал олгох “Гоо марал” анхны шоу үдшийг гайхалтай сайн зохион байгуулсан. 1992-1996 он телевизийн түүхэнд онцгой жил болж билээ.

Мөн зэрэгцээд Үндэсний телевизийн тех­ник тоног төхөөрөмж муудаж санхүүгийн асуу­дал хүндэрсэн байв. Ерөнхий захирлаар ирсэн С.Мөнхтөрийн тушаал гарч ерөнхий редак­цуу­­­­­дыг татан буулгаж тамга тэмдэгтэй, бие даа­­­сан 33 студийг байгуулж эхлэв. Тэгэхэд те­ле­­­визийн уран бүтээл болоод дотоод амьдрал хөл толгой нь мэдэгдэхгүй буцалж байв. Ёстой хөг­жилтэй юм болсон, Ц.Мөнхтөр даргын ту­­шаал гарч бие даасан студиуд захиалгат нэвт­­рүүлгээс олсон орлогоос өөрсдийгөө цалин­жуулж эхлэв. Жижиг видео камер, гарын дор техник төхөөрөмжийг өөрсдөө худалдан авч аж­лаа явуулна. Хорооны санхүүгийн хүн­дэрсэн асуудлыг түр хугацаанд ингэж хөн­гөвчилсөн. Ми­ний санахаас “Ханлиг”, “Хар энтертайн­мент”, “Үдшийн хэмнэл”, “Титэм”, “Цэнхэр га­раг”, “Бо­рол­дой студи” зэрэг тамга тэмдэгтэй 33 сту­ди ид бужигнуулж байсан даа.

Товчхондоо 1992-1996 оны МҮОНТВ цензу­раас салж, уран бүтээлчид нь шинэ санаагаа чө­­лөө­тэй гаргаж, нэвтрүүлэг кино хийж эхэл­сэн он жилүүд байсан юм. Энэ үед “Титэм” сту­­­­диэс эрхэлж, дэлхийн телевизүүдийн брэнд хө­төлбөрийн монгол хуулбар “Агшин” нэвт­рүүл­гийг гаргав. (Дарга нь Д.Наранцэцэг)

Үзэгчдийн сэтгэлд хоногшсон олон нэвт­рүү­лэг төрсөөн. Жишээлбэл, Д.Норов (Төрийн шагналт) зо­хиолчийн бичсэн “Эцсийн тушаал” кино жү­жиг гарсан байх аа, санаж байгаа биз дээ?

Зар сурталчилгаа бүтээх бол­сон “Боролдой студи”-ийн бүтээл рекламын зо­хиом­жийг шинэ түвшинд гаргаж ирсэн гэж дээр хэлсэн. Харин манай Үндэсний телевиз хөдөөгийн залуусын асуудлыг бодлогоор барьж авав. Бид эх орны дөрвөн зүг найман зовист явж зах зээлийн нийг­мийн эхний хүндрэл хө­дөөгийн малчид залууст хэрхэн тусч байгааг үзүүлэх зорилготой хөдөл­сөн. Дорнодын уудам талаас Алтай сүрлэг уул хүртэл олон удаа эх орноо хөндлөн гулд туулж билээ. Тэрний нэг нь Өвөрхангай байж таараад тэндээс ирээ­дүйн гайхалтай уран бү­тээлч зу­раач Херо Баа­тартай уулзсан байв. Херо Баатар тэгэхэд дөн­гөж долоодугаар ангийн су­рагч байж билээ.

Шинэ он гарахын өмнө “Гоо марал” нэртэй урлагийн дээд шагнал гардуулах ёслол сүр дуу­­лиантай зохиогдсон тухай цухас дурдсан. Энэ нь манай Улсын театр, кино урлаг, теле­виз, дүрслэх урлаг, ардын болон сонгодог дуу дуулаач, бүжигчин зэрэг шилдэг уран бү­тээлчдийг тодруулах хүндэтгэлийн онцгой ёс­лол байв. “Гоо марал” шагналын цом нь өөрөө ур­лагийн бүтээл байжээ. Цахилан дүүлэх согоо шиг дээш тэмүүлсэн бүсгүйн биеийн галбираар хийсэн бүтээлийг “Боролдой” студийн зураач Ж.Мөнхбат урласан. Ёслолын ажиллагааг Үн­­дэс­ний телевизийн “Цагийн хурд” болон оройн мэдээгээр эх орон даяар сүртэй мэдээлж байв. Сонин хэвлэлийн сурвалжлагчид Улаан­баатарт “Оскар”-ын шагнал гардуулах ёслол бол­­лоо гэцгээж байсан. Ц.Мөнхтөр захирлын са­наа­чилсан зүйлийг найруулагч С.Мягмар дэм­жин, Ж.Буд-Эрдэнэ зэрэг авьяаслаг залуучууд бү­­тээлчээр хэрэгжүүлсэн юм.

Уран бүтээлийн “Боролдой” студи уран бү­тээ­­лээрээ ч хийсэн ажлаараа ч мандаж байлаа.

Херо Баатарын тухай ярихад түүний уран бү­тээлийн гараа хаанаас яаж эхэлснийг мэ­дээж дурдана, гэхдээ Баатар телевиз, кино, теат­­рын урлагт дараалан амжилт гаргаж Мон­го­лын дэлгэц, театрын урлагт үнэхээр шууд гоцолж чадсаныг зөвхөн хөдөөнөөс нээх авь­яас­тай хүүхэд ирж, шууд “алаад” өгсөн гэж хэ­лэхгүй. Угаас төрөлхийн авьяастай хүүхэд ирж ахмад уран бүтээлчдийн дэргэд ажиллан, үг сонсож бие даан уран бүтээлч болж өссөн болов уу? Дүрслэх урлагийн дунд сургуульд хө­­дөлгөөнт хүүхэлдэйн киноны ангид гур­ван жил сурч С.Мягмарынд, дараа нь “Жи-эн­тер­тайнмент” продакшны хашир туршлагатай уран бүтээлчдийн дунд орж, уйгагүй няхуур хө­дөл­мөрөөрөө л  өөрийгөө бүтээсэн гэж хэлье. Ер нь ч тэгээд “Боролдой” студийн захирал С.Мяг­мар Дүрслэхийн “мультийн” зураачийн анги төгссөн их авьяастай хүүхдийг дуун дээр авна биз дээ. С.Мягмарыг Херо Баатарын уран бүтээлийн эцэг гэж боддог. Түүний эхний уран бүтээл тэд­ний студиэс төрсөн.

Тэнд байхдаа реклам видео клипүүд хийж эхэлсэн. Яагаад гэвэл “Боролдой” студид ор­сон даруйд дүрстэй рекламын үг үсэг бичих, тайз засалт, зохиомжит клипны өрөлт зэрэгт оролцож эхэлсэн нь уран бүтээлч болох их хүс­лийг нь өрджээ. Телевизийн нэвтрүүлэг бэлт­гэх ажлын “А” үсэгт суралцсан гэж боддог. Хө­­дөлдөг, хөдөлдөггүй субтитр бичнэ гэдэг тэр үе­дээ их ажил. Монтажийн дараа өнгө засаж тавина, эцэст нь дуу оруулна. Шинээр эхлүүлэх ажлын эскиз гаргана. Ер нь л толгой өндийхгүй ажилд баригдаж өөрийгөө хөгжүүлжээ. Найруу­лагч зураач С.Мягмарын “Боролдой” студи МҮОНТВ-ийн (Радио Телевизийн Улсын хороо­ны) IV давхарт төвхнөж байсан.

Улаанбаатар телевиз маань удалгүй UBS нэр­­­тэй боллоо. Тэдний нэвтрүүлгийн ихэнх нь дуу хөгжим энтертайнмент программ. Үзэгчид нэг хэсэг тэдний хөгжмийн нэвтрүүлгийг хү­лээж үздэг болов. Дуучдын шинэ дууны кли­пийг тэдний эфирээс л үзнэ. Телевизийн уран бү­­тээлд дууны видео клип хүчтэй түрэн орж ир­сэн цаг. Хэрвээ загалмайлсан эцэг гэж ярь­даг юм бол рок поп дуучдын видео клипийн эхлэлийг тавьсан уран бүтээлчийг би хувьдаа С.Ононбат (Урлагийн  гавьяат зүтгэлтэн), най­руу­лагч асан Р.Тулга хоё­рыг хэлнэ. 1988 оны сүүлчээр би Програмын хэлтэст хэсэг ажил­ласан. Мэдээний цагаан за­рыг дүрсжүүлж ая­тайхан болгох саналыг хоёр залууд тавихад шат­рын хөлөг оролцуулж тун аятайхан зар-клип хийж байж билээ. 1992 оноос MNB теле­ви­­зийн бүтэц задарч олон хүн орж гарахад хөг­жим кинонд дуртай хоёр ас­сис­­тент маань Улаанбаатар-UBS телевиз рүү яв­сан байв. Нэг их удалгүй “Харанга” хамтлагийн дууны ви­део клип гарсан. Хоёр жилийн дараа үзэгч за­­­луус Улаанбаатар телевизээр гарах ши­нэ кли­­пүүдийг хүлээж үздэг болов. 1991-1998 он хүр­тэл те­левизийн уран бүтээлчдийн хувьд эрх чөлөө амталж эрэл хайгуул хийсэн он жил бай­сан шүү. Ө.Нараатайгаа сая уулзсан. Жаргал дар­гыг дандаа үгүйлдэг, Парик Жагаагаа дур­сая, Бадамсамбуугаа саная, З.Алтайн өмнө мэ­хийе, Бадруугандаа тонгойё, Болдхүүгээ саная, Халзангийн Нарангэрэлээ зүүдэлье, Д.Төр­мөн­хөө дээдлэе. Ж.Батбаяр, Нооёо ах, Харцага гуай та хэдийгээ үгүйлье. Ө.Цэвлээ найруулагч хаа­на явна? Даанч та наргүйгээр телевизийн орон зайн нэлээд хэсэг ханхайдаг юм аа... цаг ху­га­цаа талийж өгсөн байна шүү…

III БҮЛЭГ

ГЭРЭЛТ ТАЛЫН ТҮҮХ

Баатар хийгээд театр - Бродвей хүрэх замд

БААТАР ХИЙГЭЭД ТЕАТР

...Баатарын тухай олон зүйл бичиж ярьж бай­на. Хэрэв тэр залуу үнэхээр хууль зөрчсөн юм бол гэм бурууг нь зүйлчилж баттай ноттой тогтоох биз. Хууль байгаа учир тэгэхээс өөр ар­гагүй. Харин хуульгүйгээр улс төржсөн байд­лаар шийтгэвэл нэг хүнийг хохирооно. Тэр хүн насаараа хохирч мэднэ.

Юм олон талтай. Нар байхад сүүдэр бий гэж эртний мэргэн үг бий.

Призм бол геометрийн нэг дүрс. Дүрс бүхэн биетэй сүүдэртэй.

Хүмүүс олонхоороо юмны сүүдэртэй талд нь овоорч гарч байгаад орилолдож өгдөг бол одоо хэдүүлээ гэрэлтэй талд нь гарч нэг харъя даа…

Тэр хүн буруудвал тэртэй тэргүй гэм ялаа үүрээд хүний нийгмээс алсраад явчихна. Удал­гүй мартагдана. Нартай талын сайнууд нь ба­раг дурсагдахгүй харанхуйд уусч алга болно. Олон түмний давалгаа зогсохоо мэдэхгүй алт ч байсан, гууль ч байсан няц гишгэлтээр хавтгай­лаад л цаа­шилдаг. Амьдралын деалектик нэг иймэрхүү.

Түүх цаг хугацааны уртад үнэн худлыг тод­руулдаг.

“Тамгагүй төр” жүжгийн шинэ дэглэлт мон­голын театрын түүхэнд тод үзэгдсэн нэг үйл явдал.

Яагаад гэвэл...?

Яагаад гэдгийг тайлбарлахын тулд ерөөс Мон­голын театрын хөгжлийн түүхэн үеийг, цу­хас дурьдах шаардлагатай.

1927 онд Монгол гэрийн хэлбэртэй Ардын цэнгэлдэх хүрээлэн нэртэй урлагийн төв асар нээгджээ. Хожим Бөмбөгөр гэх театрын тайзан дээр дуулж, жүжиглэх, бүжиглэх, жүжигчид бэлт­гэж эхэлжээ. 1930 онд Ефремов гэж хүн Зөв­лөлтөөс мэргэжилтнээр уригдан ирж “Хя­тад орноос хүрхрэгтүн” гэдэг жүжгийг орос хэл­нээс орчуулан тавьжээ. Удалгүй жинхэнэ реализмын эх үндэс болж болох “Харанхуй засаг" гэдэг жүжиг тавигдав. Гээд Монголын театрын урлагийн түүхийг дурсаж бичвэл ар­вин түүх болно. Ефремов, Борейшо, Уварова гээд ярьж эхэлбэл ардын авъяастнуудын суурь мэдлэг, ур чадварыг нь хөглөж дэглэж тавьсан школ нь реалист оросын талынх байдаг юм.

Дараалаад Д.Нацагдоржийн “Учиртай гур­ван толгой”  үндэсний дуулалт жүжиг тавигдсан. Орос багшаар заалгасан Монгол залуус аргагүй авьастай тул шинэ Монголын театрыг өөрсдөө аваад явжээ.

Түүнээс хойш бараг л зуун жил өнгөрчээ. Мон­­голын театр олон арван гайхамшигт зо­хиолч, олон арван нэрт жүжигчид төрүүлж дэл­­­­хийн гайхамшигтай жүжгүүдээс өөрийн тайз­­­­наа тавьжээ. 1947 онд дэлхийн залуучууд оюут­­­ны анхдугаар их наадамд Монголын теат­рын авьяастай залуус “Харанхуй засаг” жүж­гээр ам­жилттай оролцож монголын театрын нэ­рийг дэл­хий дахинаа дуурсгав.

Түүнээс хойш баруун Европын орнууд Зөв­лөлтийн их бага театруудад өч төчнөөн удаа тог­­лож, Монгол орныхоо театрын нэрийг “бад­руулан” дуурсгажээ.

XX зуун шувтарч XXI зуун гарлаа. Бид урьд өм­нөхөөс өөр үзэл баримтлалтай бүтэцтэй ний­­гэмд хөл тавин оров. Олон сайн залуу най­руу­лагчид төрсөн.  Жүжгийн репертуар бая­жиж, сэ­дэв агуулга, хэлбэр өөрчлөгдөв. Улсын дра­мын төв театраас залуу уран бүтээлчид ол­ноор тө­рөн гарлаа.

Яруу найрагч Б.Лхагвасүрэн гуай их олон талт уран бүтээлч байжээ. Үүний зохиолоор Г.Жигжидсүрэн (Хөдөлмөрийн баатар, Ардын жүжигчин, Төрийн шагналт) найруулагчийн бү­­тээ­сэн “Хүн чулууны нулимс”, “Амин мөр”, “Бүлээн нурам” зэрэг гурвалсан кино байдаг юм. 1980-аад оны сүүлээр “Бүлээн нурам” уран сайхны кино Азийн нэр хүндтэй кино фес­­­ти­валийн шилдэг уран сайхны киногоор шал­гарсан.

Найруулагч Б.Баатарын “Тамгагүй төр” бол Бавуугийн Лхагвасүрэн гуайн зохиол.

Азийн шилдэг кино болсон “Бүлээн нурам” кино Б.Лхагвсүрэн (Төрийн шагналлт, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн) гуайн зохиол.

Г.Жигжидсүрэн гуайн ярьснаар энэ кино зо­хиол ердөө 8-хан хуудас зохиолтой байжээ. Юу хэлэх гээд байна вэ гэхлээр Б.Лхагвасүрэн зо­хиолчийн театр киноны “сценари”-д ямар нэ­гэн далдын үр нуугдаж байдаг бөгөөд тэр үр най­руулагчдыг сэрээдэг аж.

1998 онд бичигдсэн “Тамгагүй төр” тухайн жилийн хамгийн шилдэг театрын уран бү­тээлийн зохиол гэж мэргэжлийн хүмүүс бичиж байсан.

Агуу сэтгэгч Аристотель “Туурвил зүй” гэдэг нэрт бүтээлдээ драмын зохиоллын үндсийг тавь­сан. Энэ бол өнөөдрийг хүртэл өвлөгдөж ир­сэн үнэлж барашгүй суут бүтээл билээ. Арис­тотелийн “Урнаар өгүүлэхүй” гэж өөр нэг суут бүтээл бий. Зохиол уран бол найруулагч тэр зо­хиол дээр ажиллахдаа урнаар өгүүлэхээс өөр арга гарцгүй юм билээ.

Г.Жигжидсүрэн найруулагчийн “Бүлээн ну­рам” киног тухайн үед жүжиг киноны шүүмж­лэгчид ойлгоогүй.

-Новшоо хийж ийм хачин юм үзүүлдэг байна аа гэж шогширсон хүн байсан гэдэг.

Гэтэл Азийн шилдэг кино болоод ирсэн. Юу нь тэр вэ гэвэл тэндхийнхэн ингэж хэлжээ.

-Энэ кино бол хүн төрөлхтний ирээдүйн ту­хай уран бүтээлчийн эмзэглэл бүтээл юм. Хүн төрөлхтнийг ийм л зам хүлээж байгаа гэжээ.

Агуу Софоклын “Эдиф” хаан эмгэнэлт жү­жиг. Энэ жүжгийг Э.Оюун гуайн орчуулснаар манай драмын театр амилуулжээ. Зохиолын хувьд эмгэнэлт жүжиг бичих авъяас, уламж­лал манайд байж. Эмгэнэлт жүжгийг най­руу­лан тавих баялаг суурь өв ч байж. Тэр өвийг үргэлжлүүлсэн зохиолчийн нэг нь Б.Лхагва­сү­рэн гуай.

1998 онд УДЭТ ын тайзнаа “Тамгагүй төр” жүжгийг тавилаа. Сонгодог хэлбэрээр нь маш сайн уран бүтээл болгож тавьсан.

Аристотель нэгэнтээ бичихдээ:

-Хүмүүс үйлдлээрээ жаргалтай бас зовлон­той гэжээ. (Х.Наранжаргал “Драмын зохиол би­чих замд гарая” ном XVII тал)

Баатар найруулагч эл зохиолын эмгэнэлт шу­­гамыг алдаагүй. Түүний жүжиг бүхэлдээ фи­зикл бүжгийн илэрхийлэмжтэй драмын жү­жиг жанраар бүтээгджээ. Хөгжим бол жүж­гийн гол чимэглэл. Эл жүжгийг би бээр үзэх­дээ зарим сцены үед нүдээ аниж хөгжмийг нь сон­­сож байв. Залуу хөгжмийн зохиолч Од­­баяр Оки гайхалтай хөгжим бичжээ. Мон­гол Ул­сын Үндэсний дуурь бүжгийн за­луу бү­жиг­чид мөн л гайхалтай бүжиглэсэн. Теат­рын тайз­ны нэг гайхамшиг бол уран сайны гэ­рэл­түүлэг. Гэр­­лийн өнгө хувиралт шилжилт нь хөгж­­мийн хэм­нэлт захирагдан өөрчлөгдсөн. Бү­­жигч­дийн хөдөлгөөн, хөгжмийн зохиолын ритмд за­хи­рагд­­жээ. Бүжиг, хөгжим, гэрэл, тайз, драмын жүжиглэлт, хувцасны загвар нүүр бу­­­дал­тын маяг зураачийн ажил гээд бүх юман дээр мас­терууд өөр өөрсдийн ураа гаргаж гай­хамш­гийг үзүүлжээ.

Тэгвэл найруулагч Б.Баатар юу хийсэн бай­хав?

Эмгэнэлт драмын жүжгийн зохиол дээр үн­­дэслэж, физикл жанрын жүжиг болгоход ийм олон синтез, холимог орцтой болж байгааг нэгт­гэж өрж дэглэсэн байна. Энэ синтезийг Баатар найруулагч зохицолдуулж амжжээ. Тэр дэг нь өрнөлтэй, зөрчилтэй, тайлалтай. Үндсэн фабул буюу гол зорилгоо ер алдаагүй. Сцень доторхи “майнор акцион” буюу жижиг үйлдлийг ч хүртэл нарийн шигтэж оруулжээ. Эрдмийн театрын жү­жигчид дүрүүдийн зан байдлыг (характер) маш сайн гаргасан. Найруулагч үүнд ихээ ан­хаар­чээ. Жүжиг бүхэлдээ амжилттай болсон нэг нууц нь энэ юм болов уу? Характерууд бие бие­нээсээ ялгарч үзэгчдэд хүрч байвал маш сайн гэдэг.

“Тамгагүй төр” жүжиг XXI зуунд тавигджээ. Монголын театрын VIII-IX үе болов уу гэж таа­маглая.

Одоо нийт үзэгчдийн талаас дээш хувь нь 40 наснаас доош насныхан. Тэд гар утас барьж товч мэдээг хүлээн авч, клип дотор амьдралыг харж ойлгож яваа үеийнхэн. Хуучин классик урт нуршсан яриа, сунжруу үйлдэлтэй бүтээл хүлээж авч чадахаа байсан үе дээ. Угаасаа ч 1980-аад оноос хойш контенпорари балет, уран зураг, цаг зуурын сэтгэгдлийн хөгжим, зураг (импросионизм) үзэж эхэлжээ.

“Тамгагүй төр” жүжиг барууны болон бусад орны шүүмжлдэгчид үзэгчдэд таалагдсан нь нэг­­дүгээрт тэд монголын театр ийм түв­шинд хүрсэн гэж зүүдлээ ч үгүй явж. Хоёрт өөрс­дөд нь ийм хүчирхэг зохиолтой, хүчирхэг най­руул­гатай (жанрын хувьд) хүчирхэг жү­жиг­лэлтэй, уран бүтээл хүрч байсангүй.

Монголын театр хөгжөөд бараг 100 жилийн нүүр үзэж түүх бүтээсэн. 1947 оны дэлхийн За­луучуудын их наадмын үеэр монголын дра­мын жүжигчид гаргуун авъяастай болохоо дэлхий ертөнцөд харуулсан. Тэдний дараа да­раагийн үргэлжлэл ч “галзуу” авьяастай гар­сан байлаа. Тийм улсын үр сад Монголын теат­рын бараг IX үе нь “Тамгагүй төр” жүжгийг ами­луулав.

Хүмүүс янз бүрээр хэлдэг юм. Хайран клас­сик жүжгийг яайран болголоо гэж. Ер нь XXI зуунд урлагийн олон төрөл жанр холилджээ. Ба­римтат кино нь баримтат уран сайхны ки­но болов, уран сайхны кино нь баримтат уран сайх­ны хийгээд шинжлэх ухааны уран зөг­нөлт баримтат кино шиг болов. Энэ цаг үед үзэг­чийг урхидахдаа мөнгөөр цаламдаж, мэд­рэл хүр­­тэхүйг нь хөгжим, бүжиг драмын урла­гийн хо­ли­могоор экстазад ортол нь тултал хөөр­гөд­дөг аж.

Дэлхийд алдар түгсэн “HU” хамтлаг монгол ардын дуу аялгуу, язгуур урлагийг орчин цагийн рок хөгжмийн хэмнэлд оруулан дуулж чадсан учир барууныхны зүрх сэтгэлийг хөөргөжээ. Тэрэнтэй адил юм биш үү.

Театрын урлагийг хөгжүүлэхэд тухайн цаг үеийн шаардлага, үзэгч олны хүлээж авах бай­дал зохих хэмжээгээр нөлөөлдөг бололтой юм аа. Гэхдээ л НТӨ өмнөх үеийн хүн, суут сэт­гэгч Аристотель “Урнаар өгүүлэхүй” бүтээл туурвиж тэр нь өнө мөнх гялалзан өнөөг хүрчээ.

Аль ч цаг үед эмгэнэлт жүжиг хүмүүсийг нь биш үйлдлийг нь дууриан үзүүлдэг юм гэж бич­жээ. (Х.Наранжаргал “Драмын зохиол туурвих замд” номоос эшлэв)

Өнөөдрийн цаг үе, хүмүүсийн аяг жаяг ямар болсон билээ...? За тэгээд энэ багавтар нийт­лэлийг бичихдээ Баатарын сүүдэртэй талд бүх хүмүүс гарч хашгиралдаж үзэн ядаж эхлэхэд тэр­ний нөгөө талд нь гэрэл цацарч байхыг үзээд тэр тухай цухас бичив. Тэр гэрэл нэгэн ур ихтэй уран бүтээлчийн гэрэл гэгээ байв. Үнэхээр хуулийн өмнө буруутай бол энэ орчлонгоос алс­раад холдоно. Тэр цагт хүмүүс мартана.

Театрын урлагт мюзикл жанраар трагеди бу­юу эмгэнэлийг варьете контемпорари балет, дра­мын жүжгийн хэлбэрээр үзүүлсэн нь хэд байгаа билээ? Ийм синтез бүтээлийг найруулан тавьж байсныг нь хүмүүс мартаж л орхих биз.

Фридрихь Энгельс урлагаар цэнгэхийг хүс­вэл урлагийн түүх мэд гэж хэлсэн юм гэнэ лээ. Урлагийн түүх хийгээд жанр, онцлогоор нь задалж яривал Баатар нэг синтез бүтээл туур­висан бүтээлч юм уу даа.

Магад хорь гучин жилийн дараа түүнийг бас өөрөөр нэг тайлбарласан байхыг үгүйсгэхгүй. Юм гэдэг өөрчлөгдөж байдаг хорвоо юм даа.

Би театрын жүжиг үзэх дуртай. Н.Наран­баа­тар-Пара, Э.Ёндоншарав, Ч.Түвшин, М.Бат­болд, Н.Ариунболд, А.Чин­гүн, Ц.Батнайрамдал, Б.Даваасүрэн нарын жүж­гээс хоцрохгүйг хи­чээж үздэг. Тэдний ту­хай би­чиж байсан. Баа­тарыг яг тэдний тухай бичсэн шиг л гэрэлтэй талаас нь харж бичлээ.