“Уйтгар гуниг шиг урам өгдөг юм надад байхгүй”

Баруун гараас: Агата Кристи, Макс Маллоуэн

Агата Кристигийн адал явдалт романууд ун­шигчдыг татах болсноор нэгэнт ха­гас зуун өнгөрсөн ч түүний насан эцэс­лэснээс хойш 50 жил болсон хойно ч зохиолч нь онь­сого мэт байсаар буй юм. 1955 онд ВВС-гийн сур­валж­лагчийн асуултад түүний өг­сөн хариулт амьд­ралынх нь зарим нууцыг тайл­сан байдаг. Энэ эмэгтэйн амьдрал зохиол бү­тээлийнх нь үйл явдал шиг нарийн төвөгтэй байжээ. 

Агата Кристи бүхний нүдэнд ил хэрнээ гайхмаар нууцлаг нэгэн байсан аж. Тэрбээр цэцэг, ногоо арчилж ургуулдаг, сайхан хоол хий­дэг, гэр орноо үлгэр жишээ авч явдаг, нохойнд хайртай, ааш зан сайтай ахимаг насны эмэгтэй л х­арагд­даг байв. Энгийн номхон харагддаг зохиолч эмэгтэй маань хэн нэгнийг хордуулсан, урваж шар­васан, цус урсгасан ээдрээтэй түүх бодож олоод тэдгээр нь дараа нь хүмүүсийн со­нирх­лыг тат­сан бүтээл болно. Өөрийн ургуулан боддог ухаан нь хэрхэн ажилладаг талаар тэр ярьсан нь тун ховор. Кристи ер нь их бүрэг байж, харин 1955 онд ВВС-гийн радиогийн сурвалжлагчтай Лон­дон дахь гэртээ ярилцахыг зөвшөөрчээ. Хүү­хэд насны уламжлалт биш орчин байдал нь төсөөлөн бодох ухааныг нь асааж, романаас жү­жиг бичих нь яагаад дөхөм байсан, гурван сарын дотор нэг ном бэлэн болгочихдог байсан ту­хай­гаа тэгэхэд ярьжээ. 

Агата Миллер (охин байх үеийнх нь овог, нэр) 1890 онд чинээлэг айлд төрж, үндсэндээ гэрийн боловсрол олж авсан байна. Хэрхэн бичиж эхэлсэн тухай нь сонирхоход Кристи “Үүнийг би боловсролтой байгаагүйтэйгээ холбож боддог. Тэгэхдээ эцсийн эцэст би 16 орчим настайдаа сур­гуульд сурахаар Парист очсон. Тэр болтол ариф­метикийн үндсийг судлахаас өөр ямар ч бо­ловсрол олж аваагүй” гэж хариулсан байдаг. 

Хүүхэд насанд нь ер хийх юм байхгүй, ёстой л хөл хөсөр, гар газар байсан, харин юм унших асар их дуртай байсан гэж Кристи бичиж байв. “Би элдэв юм бодож олдог, янз бүрийн дүрд тогло­дог, намайг бичихээс аргагүй болгодог юм уй­дахаас өөр юу ч байгаагүй. Ингээд 16-17 настай­даа маш олон өгүүллэг, ганц урт гэгч, уйтгар­тай нь аргагүй роман бичсэн” гэж тэр ярьдаг байж. 

Түүний өөрийнх нь ярьснаар анхны номоо бичиж хэвлүүлэхдээ 21 настай байв. Хэд хэдэн удаа татгалзаж байж “Стейлзед болсон нууцлаг явдал” романаа 1920 онд хэвлүүлснээр түүний хамгийн нэрд гарсан тагнуулч Эркюл Пуаротой дэлхий дахин танилцсан аж. Анхны бүтээлдээ өгүүлснээр аллагын арга болгож хордуулах үйлд­лийг санамсаргүй сонгож авсан юм биш гэнэ. Дэлхийн нэгдүгээр дайны үед, нөхөр Арчи Кристи нь Францад алба хааж байхад өөрөө Бри­танид шархадсан цэргүүдийг эмчилдэг эмнэлэгт сувилагчаар ажиллах болжээ. Бас тус эм­нэлгийн эмийн санд ажиллаж байхдаа эм хий­гээд хорын талаар зохих мэдлэгтэй болсон аж. Зохиолч эмэгтэй маань аллага, халдлага, амиа хорлох талаар өгүүлсэн бүтээлүүддээ 41 то­хиол­долд хор хэрэглэсэн тухай бичжээ.

Кристигийн романы үйл явдал ихэнхдээ зөрч­лийн оргил руу хөтөлсөн баримт таамаглалаар дүүрэн, аллагад сэжиглэгдсэн нууцлаг бүл­гээс эхэлдэг. Зохиолын төвд Пуаро юм уу, хатагтай Мария шиг эмгэнэлт үйл явдлын эцэст нь нууцыг юм уу, үнэнийг тайлдаг хувиараа мөр­дөгч байдаг. Кристигийн бүтээлийг мөнхийн болгодог бидэнд танил хүүрнэлийн эцэс төгсгөлгүй үйл явдал нь түүний өгүүлэхүйн нэг хэсэг нь юм. 

“Рожер Акройдын аллага” ном нь 1926 онд хэвлэгдэж адал явдалт бүтээлийн мэргэшсэн зо­­ хиолч болох нэр хүндийг нь бэхжүүлж түү­ний хувийн амьдрал нь ч өөрчлөгдсөн гэдэг. Кристигийн ээж нь өөд болж, нөхөр Арчи нь өөр эмэг­тэйд сэтгэлтэй болсноо хүлээж салахыг хүс­сэн байна. Уй гунигтай, уран бүтээлийн хям­ралтайгаа тэмцэлдсээр Кристи өөрөө адал явдалт бүтээлүүдийнхээ баатар нь болов. Суррей гүнлэгийн үзэсгэлэн бүрдсэн нэгэн газар ар­ванхоёрдугаар сарын хүйтэн шөнө түүний машиныг шохойн уурхайн орчмоос олжээ. Цагдаа нар уг машинаас түүний пальто, жолоо барих эрхийн үнэмлэхийг олсон ч зохиолч эмэгтэй өөрөө хаана ч байсангүй. 

Британийн түүхэнд алга болсон хүнийг эрэн хайх томоохон ажиллагааны нэг ийнхүү эхлэв. Энэ түүх шуугиан тарих бүхий л шинж тэмдгийг бүр­дүүлсэн байсан нь адал явдалт бүтээлүүд туур­висан нэрд гарсан зохиолч эмэгтэй долоон нас­тай охиноо эхгүй үлдээж, залуу амрагтай учир­сан сайхан нөхрөө үлдээсэн явдал байв. 

Машиныг нь олсон газраас 370 километр зайд байх Умард Йоркшерийн Харригот зочид бууд­лаас 10 өдрийн дараа Агата Кристийг олжээ. Ухаан санаагаа алдсаны улмаас, хаяж яв­сан нөхрөө эвгүй байдалд оруулахын тулд, эс­вэл бүр реклам хийх гэж гэх мэтээр энэ үйлдлийнх нь талаар маш олон таамаглал гарч ирэв. Крис­ти өөрийн намтартаа “Өвдсөний ул­маас гуниглах болж урам хугарч, зүрх минь өв­д­өх болсон ч үүнд шаналах юун” хэмээн би­чиж энэ бүх­ний нууцыг тайлахгүй байхаар шийдсэн аж. 

Ажлынх нь арга барилын нууцын тухай яриа сэдэхэд тэрбээр 1955 онд ВВС-гийн сурвалж­лагчид “Надад онцгой арга барил гэхээр юм байдаггүй. Эх нооргоо олон жил хэрэглэж бай­гаа хуучин машинаараа цохидог, богино яриа авахдаа л диктофон хэрэглэнэ үү гэхээс ро­ман бичихдээ түүнийг ашигладаггүй” гэж ярь­сан байна. 1930 онд өөрөөсөө 14 дүү ар­хеологч мэргэжилтэй Макс Маллоуэнтэй гэр бүл бол­жээ. Хагас жилийн өмнө Иракт очихдоо түүн­тэй танилцсан байв. Тэд эрт­ний соёл ихээхэн сонирхдог байж. Ойрхи Дор­но­доор тэд аялсан нь “Нил мөрөн дээр тохиолд­сон үхэл” (1937 онд анх хэвлэгдсэн) гэх мэт зохиол бичих сэдэл өгсөн байна. Бүхий л байдлаас нь анзаарахад хувийн амьдралын аз жаргал нь Агата Крис­тигийн уран бүтээлд гүнзгий нөлөөлж, есөн жилийн дотор бүрэн хэмжээний 14 роман гараасаа гар­гажээ. 

Адармаатай зохиомжтой бүтээл бодож олох нь уран бүтээлээсээ авдаг гол таашаал нь байлаа. Зохиолынхоо үйл явдлын өрнөлийг сай­тар бодож, боловсруулах нь жинхэнэ ажил маань болдог. Энэ нь цаг хугацаа их авна. Бүх мате­риалаа цуг­луулж байж бичих ажилдаа орно. Ажилдаа шууд орох юм бол гурван сар гэдэг номоо би­ чи­хэд хангалттай хүрэлцэх хугацаа гэж тэр ярь­даг байв. Кристигийн “Хулганы занга” хэмээх хит болсон жүжгийг ивээн тэтгэсэн теат­рын од Питтер Сондерс 1955 онд радио нэвт­рүүлэгт оролцохдоо зохиолынхоо бүтэц, түү­хийг толгойдоо бүрэн цэгцэлдэг гайхалтай авь­яас чадвартай хүн гэж зохиолчийн талаар хэлж байжээ. Нэгэн удаа “Жүжиг хэр ахицтай явж байна” гэж асуухад “Бэлэн болчихсон” гэж Кристи хариулж байжээ. Тэгсэн хэрнээ би уншиж болох уу гэхэд минь “Өө гүйцээгүй байгаа шүү дээ” хэмээн гайхшруулсан. Түүний үздэгээр жүжгийн зохиолоо эхнээс нь аваад дуус­тал нь ялихгүй жижиг юмыг ч орхихгүй нягт бодож боловсруулдаг. Тэгээд бичнэ гэдэг нь түүний хувьд ердөө биеийн хөдөлмөр” гэж Питтер Сондерс ярьж байжээ.

“Penguin books” хэвлэлийн газрыг үүсгэн байгуулсан сэр Аллан Леин ч мөн энэ тухай өгүүл­жээ. Тэрбээр Агата Криститэй 25 жил нөхөр­лөхдөө “Олон тооны сайн бүтээлүүдийг нь мэдэх ч бичгийн машины нь дуу чимээг ер сонсож байсангүй. Түүний хэлснээр Агатад хийгээгүй ажил байхгүй, Месопотамийн цөлд экспедицийнхэнтэй явж байхдаа лагерийн ажлыг зохион байгуулж, эсвэл оройн цагаар юм оёж байв ч шинэ жүжиг, тууж Агата Кристигийн оюун ухаанд боловсрогдож байдаг” аж. 

Номыг Кристи гурван сарын дотор бич­чихдэг бол өөрийн нь хэлснээр жүжгийг түр­гэн би­чих тусмаа сайн. 1955 онд ВВС-гээр Крис­тигийн тухай радио нэвтрүүлэг явж байхад түү­ний гурван ч жүжгийг нь Лондоны Вест-Эндед тоглож байжээ. “Хулганы занга” нь гур­ван жи­лийн турш орлогоороо тэргүүлсэн гэнэ. Уг жүжгийг эх­лээд 1947 онд хатан хаан Мария­гийн 80 насны ойд зориулсан оройн хөтөл­бө­рөөр “Сохор гурван хулгана” нэрээр олон түмэнд үзүүлсэн аж. 

Лондоны “Savoq” зочид буудалд “Хулганы занга”-ын 21 жилд зориулсан арга хэмжээг 1973 онд зохион байгуулахад Кристи оролцсон байна. Жүжгийн гол дүрд тоглосон Ричард Аттен­боро мөн тэнд байсан бөгөөд “Энэ жүжиг да­хиад ч 21 жил тоглогдох байх” гэж хэлсэн байна. Тэрбээр “Түүнийг би Гэгээн Павелын сүм­тэй зүйрлэхгүй, гэхдээ Лондонд ирсэн америк­чууд “Хулганы занга”-ыг заавал үзэх ёстой” гэж өгүүлжээ. 

Энэ жүжиг 1954 онд Британид хамгийн удаан тоглогдсон бүтээл болсон байна. 2020 онд дэлхийг цочоосон цар тахал л жүжгийг түр хаалгаж чадсан гэдэг. Одоо хэр нь тайзнаа та­вигдаж буй “Хулганы занга”-ыг 2025 оны гурав­дугаар сард 30 мянга дахь удаагаа тог­ложээ. Мөнөөх Аттенборо “Анир чимээгүй, ол­ны хүнд­лэл хүлээсэн энэ хатагтай бидний жи­хүү­ дэс хүргэж, түгшүүр төрүүлэх ур чадвар, тайз, дэлгэцнээ аймшигтай уур амьсгал бий бол­гох авьяас чадвараараа дэлхий дахинаа хү­мүү­сийн дур хүслийг татсантай бид ердөө ч эв­лэрч ча­дах­гүй юм” гэж хэлсэн байдаг. 

1955 онд ВВС-гийн сурвалжлагчийн асуултад Агата Кристигийн өгсөн хариулт түүний ажлын арга барилд зарим нэг гэрэл гэгээ тусгасан ч энэ эмэгтэй тэр л хэвээрээ оньсого болж үлдсэн юм. 

Р.Жаргалант