Өнчрүүлж хаях юм бол өхөөрдөж авах хэрэггүй

- Нийслэлд эзэнгүй 160 мянган нохой, муур байна-

Хүмүүс бидэнд дөрвөн хөлт найзууд маань амьдралын нэгээхэн хэсэг, магадгүй түр зуурын зугаа мэт санагдаж болох ч тэдний хувьд эзэд нь бүхий л амьдрал нь юм. Алганд багтах гөлөг байхаасаа л анхны ду­лаан мэдрэмжийг эзнээсээ авсан бяцхан амьтан аж­лаасаа ирэхийг тань хаалганы цаана хэдэн ч цагаар хамаагүй тэвчээртэй хүлээдэг. Гуниг­ласан үед чимээгүйхэн дэргэд ирж хэвтээд, сэтгэлийг тань хуваалцана. Тэд биднээс үнэтэй байшин, ча­­нар­тай хувцас нэхдэггүй. Ердөө жаахан хоол, дулаан хэвтэр, бас хэзээ ч орхихгүй байх ам­лалтаа биелүүлэхийг л хүсдэг билээ. 

Дэлхий дахинд улс үндэстний соёл ир­гэншлийн түвшнийг сул дорой хэсэгтээ, тэр дундаа өөрийгөө илэрхийлэх чадваргүй амьтдад хэрхэн хандаж буйгаар нь хэмждэг бичигдээгүй хууль бий. Тэгвэл 160 мянга орчим амьтан гудам­жаар нь эзэнгүй тэнүүчилж, тэднийг хомор­голон устгахад олон тэрбум төгрөг “цацдаг” өнөөгийн Улаанбаатар энэ хэмжүүрт шууд бүдрэх нь лавтай. Амьтныг тоглоом мэт үзэж, нял­хад нь өхөөрдөж авчхаад, уйдахаараа гу­дамжинд гаргаж хаях нь Монголд энгийн үзэгдэл болжээ. Уг нь бид эрт үеэс амьтантай зөв харьцаж, хайрлан энэрч ирсэн уламжлалтай ард түмэн. Нялх хурга, ишгээ дааруулахгүйн тулд гэртээ оруулан, угжиж, хайрладаг байсан энэрэнгүй сэтгэл өнөө цагт алсарч, эсрэгээрээ гэрийн тэжээвэр амьтнаа зодож тарчлаан, үл хайхардаг хэрцгий хүмүүс цөөнгүй болжээ. 

БУУДАЖ УСТГАХЫГ ХУУЛИАР ХОРИГЛОСОН Ч 1.3 ТЭРБУМ ТӨГРӨГ ТӨСӨВЛӨВ 

Гэрийн тэжээвэр амьтны эрхийг хамгаалах нь нийгмийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдалтай ч холбоотой. Гэвч хонх нь дуугарахаар дамар нь таг гэгчийн үлгэр болоод байна. Улсын хэмжээнд өнгөрсөн онд 4810 хүн нохойд хазуулж гэмтсэн бөгөөд үүний 77.2 хувь нь нийслэлд бүрт­­гэгджээ. Улмаар нохойд хазуулсан хүмүүсийн 48.3 хувь буюу 1778 нь 0-19 насны хүүх­дүүд байсныг ГССҮТ-өөс мэдээлсэн. Харин энэ оны эх­ний хоёр сард 597 хүн нохойд хазуулснаас 250 нь 0-18 насных аж. Өөрөөр хэлбэл, хууль, эрх зүйн орчныг бүрдүүлсэн ч хэрэгжилт нь хангалт­­гүй, хяналтын механизм сул. Мөн амьт­дыг бүрт­гэж, чипжүүлэх ажилд хэт хойрго хан­даж буй нь хариуцлага алдсан эзэнд торгууль ногдуу­лах боломжийг хязгаарлан хэвээр байгаа юм. 

Гэрийн тэжээвэр амьтны тухай есөн бүлэг 42 зүйл бүхий хуулийг 2024 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс мөрдөж эхэлсэн. Уг хуулийг боловс­руулахдаа эзэнгүй амьтад хүн хазаж гэмтээсэн тохиолдол, тэднийг харгисаар устгаж, хөрсөнд булах замаар байгаль орчны бохирдол үүсгэж буй асуудлыг цогцоор нь шийдэхээр тусгасан юм. Ингэхдээ амьтан асран хамгаалагч 18 нас хүр­сэн, эрх зүйн бүрэн чадамжтай, тухайн амьтныг хоол хүнс, орон байраар хангах санхүүгийн боломжтой, сургалтад хамрагдах зэрэг тодор­хой шаардлагыг хангах ёстой. Мөн нохой, муурыг төрснөөс хойш 50 хоногийн дотор бичил чип суулгуулж, харьяа дүүрэг, хороонд бүрт­гүүлэх, галзуу болон халдварт өвчнөөс урьд­чилан сэргийлэх тарилгад гурваас доошгүй удаа, туулгалтад улирал тутам хамруулан, үржил хязгаарлах мэс ажиллавар хийлгэхийг на­рийвч­­лан заасан. Бас нохой, муурыг байнга уяж, хөдөлгөөнийг нь хязгаарласан орчинд хо­­рих, хараа хяналтгүй орхин, өлсгөж, харанга­дуулс­ны улмаас үхэлд хүргэх, үр төлийг 60 хоногийн дотор эхээс нь салгахыг хориглосон бө­гөөд зөрчсөн тохиолдолд Зөрчлийн тухай хуульд заасны дагуу хариуцлага хүлээлгэх юм. 

Түүнчлэн тус хуулийн дөрөвдүгээр бүлгийн 12.2.1-д амьтандхаргис хэрцгийаргахэрэглэхгүй байх, 12.4-т эзэнгүй нохой, муурын тоо толгойг буудаж устгах замаар бууруулахыг хориглоно гэж заажээ. Гэтэл бодит байдалд эл хуулийн хэ­рэг­жилт хангалтгүй хэвээр байна. Хотын дар­га Х.Нямбаатар болон Улаанбаатар хотын ерөн­хий менежерийн тушаал, захирамжаар өнгөр­сөн онд онцгой байдал, цагдаагийн байгууллага, нийслэлийн ЗДТГ-ын 1000 гаруй албан хаагчийг амралтын өдрөөр нь эзэнгүй нохой, муурыг үргээж барих ажилд дайчилсан нь олон нийтийн шүүмжлэлийг багагүй да­гуулсан. Тодруулбал, нийслэлийн Засаг дар­гын “Орчны аюулгүй байдлыг хангах арга хэм­жээ зохион байгуулах тухай” А/357 дугаар за­хирамж болон Улаанбаатар хотын Ерөнхий менежерийн 2025 оны дөрөвдүгээр сарын 14-ний “Эзэнгүй нохой, муур барих нэгдсэн арга хэмжээ зохион байгуулах тухай” А/50 дугаар тушаа­лын хэрэгжилтийг хангах хүрээнд эл ажлыг зо­хион байгуулсан юм. Түүнчлэн эзэнгүй нохой, муурын тоо толгойг бууруулахаар 2025 онд төсвөөс 1.3 тэрбум орчим төгрөг төсөв­лөж, нийс­лэлийн дөрвөн дүүрэгт тендер зар­ласан бай­даг. Сонгинохайрхан дүүрэгт 642, Баянзүрхэд 450, Баянголд 245, Хан-Уул дүүрэгт 143 сая төгрөгийн тендер тус тус зарласан байна. Өөрөөр хэлбэл, буудаж устгахыг хуулиар хо­ригло­сон ч бодит байдалд их хэмжээний төсвийг урьдын адил ямар ч үр ашиггүй, түр аргацаасан ажилд зарцуулсаар буй нь үүнээс тод харагдана. Энэ жишгээр цааш үргэлжлүүлбэл дахин хэдэн амьт­ныг хэрцгийгээр хоморголон устгахыг таавар­лашгүй. 

НЭГ ЭМ НОХОЙ ГУРВАН ЖИЛИЙН ДОТОР 512 БОЛЖ ҮРЖДЭГ 

Нэг эм нохой жилд дунджаар 16 гөлөг төрүүл­дэг гэж үзвэл тэдгээр нь цааш хяналтгүй үрж­сээр ердөө гурван жилийн дотор 512 болж өсөх боломжтой. Мөн олон улсын “SpayUSA” байгууллагын судалгаагаар нэг хос нохой (эр, эм) зургаан жилийн дотор 67 мянга, харин дунджаар 14 насалдаг гэж тооцвол амьд­ралын­хаа туршид 100 гаруй мянга болтлоо үржих ма­гадлалтай аж. Тэгвэл муурын хувьд үржих чадвар нохойныхоос харьцангуй өндөр. Эм муур жилд дунджаар 3-4 удаа үржилд орж, нэг удаадаа 6-8 зулзага гаргадаг гэнэ. Өөрөөр хэлбэл, жилд 24 орчим зулзага “үйлдвэрлэнэ” гэсэн үг. Хамгийн гол нь муурын зулзага зургаан сартайгаасаа эх­лэн үржилд орох чадвартай тул тэдний тоо то­л­гой “гинжин хэлхээ” мэт асар хурдацтай нэ­мэгддэг аж. Ингээд тооцохоор нэг эм муур гуравхан жилийн дотор 11 800 болж үрждэг байна. Тиймээс энэ “гинжин хэлхээ”-г зогсоох шинж­­лэх ухааны үндэслэлтэй, хамгийн энэ­рэнгүй арга нь үржил хязгаарлах мэс ажиллавар (спей) юм. Спей нь тухайн амьтны нөхөн үржихүйн эрхтнийг авах замаар үр төл гаргах бо­­лом­­жийг хязгаарлаад зогсохгүй дааврын тэнц­­вэрт байдалд нөлөөлж, орооны үед илэрдэг ст­рессийг саармагжуулдаг гэнэ. Мөн урт наслахад нь ч эерэг нөлөөтэй. 

БРИТАНИД АМЬТАНД ХАРГИС ХАНДВАЛ ТАВАН ЖИЛИЙН ХОРИХ ЯЛТАЙ 

Дэлхийн өндөр хөгжилтэй орнуудад амьтны эрхийг хамгаалах асуудлыг хууль тогтоомжийн хүрээнд маш нарийн зохицуулсан байдаг. Хорвоо ертөнц дөрвөн хөлт найзууддаа хандах хандлагаа өөрчилж, дэлхийн том брэндүүд ч амьтны арьсаар бүтээгдэхүүн хийхээс татгалзах болсон. Тухайлбал, ХБНГУ-д Амьтныг хамгаалах тухай хуулийг чанд мөрддөг бөгөөд амьтан тэжээх нь тансаг хэрэглээнд тооцогддог тул эзэд нь жил бүр татвар төлдөг. Энэхүү татварын орлогыг эзэн­гүй амьтдын асрамжийн газруудыг сан­хүү­ жүү­лэхэд зарцуулдаг аж. 

Нидерланд улсын хувьд гудамж талбайдаа эзэнгүй нохойгүй болсон дэлхийн анхны орон юм. Тэд амьтдыг устгахын оронд “Барих-хөнгө­лөх-вакцинжуулах-буцаах” (CNVR) хө­төл­бөрийг үндэсний хэмжээнд амжилттай хэрэг­жүүлсэн. Үүнээс гадна дэлгүүрээс үүлдрийн нохой ху­далдаж авахад маш өндөр татвар ногдуулж, харин асрамжийн газраас амьтан үрчилж авбал татварын хөнгөлөлт үзүүлдэг бодлого нь үр дүнгээ өгсөн юм. Харин Британи улс дэлхийд анх удаа амьтны эрхийг хамгаалах хуулийг 1822 онд баталсан арвин туршлагатай. Тус улсад амьтанд харгис хандсан этгээдэд тав хүртэлх жилийн хорих ял оноох хатуу шийтгэл хүлээлгэдэг төдийгүй тухайн хүнд насан туршдаа дахин амьтан тэжээх эрхийг нь хасах хүртэл арга хэм­жээ авдаг. Мөн АНУ-д Холбооны мөрдөх тов­чоо (FBI) амьтны эсрэг хүчирхийллийг хүн амины хэрэг, дээрэмтэй адилтган нийгмийн эсрэг гэмт хэрэг гэж бүртгэх болжээ. Учир нь амьт­ны эсрэг хүчирхийлэл үйлдэгч нь цаашид бус­дын амь, эрүүл мэндэд аюул учруулах өндөр эрсдэлтэй болохыг олон улсын судалгаагаар тог­тоосон байдаг. 

Швейцарт гэхэд нийгмийн шинжтэй амьтдыг (далайн гахай, тоть) ганцааранг нь тэ­жээхийг хуулиар хориглодог бөгөөд зарим үүлдрийн нохой тэжээхийн тулд эзэн нь заавал оно­лын болон практик сургалтад сууж, шалгалт өгч байж, зөвшөөрөл авдаг тогтолцоотой.

НАСАН ТУРШИД НЬ ХАЙРЛАЖ ЧАДАХГҮЙ БОЛ БҮҮ ХУДАЛДАЖ АВ

Угтаа амьтад ч бидний адил өвдөж шаналдаг, айдас хүйдэст автдаг, баярлаж хөөрдөг амьд бодгаль. Тиймээс тэдэнд энэ дэлхий дээр амар амгалан амьдрах, өлсөж ундаасахгүй, хүчирхийллээс ангид байх эрх бий. Гэтэлманайд амьтны эрх гэдэг ойлголт зөвхөн амьд байх төдий хэмжээнд хязгаарлагдаж, алхам тутамд зөрчигдсөөр буй нь харамсалтай. Ялангуяа гэр хорооллын айл өрхүүд нохой, муурынхаа үржлийг хянадаггүйгээс гадна гөлөглөх үед нь гудамжинд гаргаад төөрүүлчихдэг нь эзэнгүй амьтдын тоо толгой олшрох гол шалтгаан болсоор. Мөн сурагчдын амралт эхлэхтэй зэрэгцэн нохой, муур худалдан авах сонирхол эрс нэмэгддэг гэнэ. Ингэхдээ ихэнх тохиолдолд эцэг, эхчүүд хүүхдийнхээ уйдааг гаргах, түр зуурын зугаа болгох зорилгоор амьтан худалдаж авдаг. Гэвч гэрийн тэжээвэр амьтан гэдэг хэсэг зуур саатуулах амьд тоглоом биш бөгөөд хүүхдээс дутахгүй хариуцлага, насан туршийн асаргаа сувилгаа шаарддаг. Хэрэв та тухайн амьтныг амьдралынх нь эцсийн мөч хүртэл хоол хүнсээр хангаж, хайрлаж, халамжилж чадах, эсэхдээ эргэлзэж буй бол амьтан худалдаж авахаас татгалзах нь хамгийн зөв бөгөөд энэрэнгүй шийдвэр болно. 

Нөгөө талаас төр засгийн оролцоо ч хан­галтгүй байна. Нийслэлээс эзэнгүй нохой, муур түр асран хамгаалах байрыг өнгөрсөн зургаадугаар ашиглалтад оруулсан. Тус байранд өнгөрсөн сарын байдлаар 120 гаруй нохой, 20 орчим муурыг асран хамгаалж, бүх амьтныг малын эмчийн үзлэгт хамруулснаас 62-т нь үржил хаах мэс ажиллавар хийжээ. Гэхдээ Улаанбаатар хотод буй 160 мянга орчим эзэнгүй амьтантай харьцуулахад эл асрах байрны хүчин чадал нь далайд дусал мэт, хангалтгүй үзүүлэлт юм. Ерөөс улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж буй амьтан асрах байр гарын таван хуруунд багтах хэмжээний цөөхөн байгаа нь энэ салбарт төр, хувийн хэвшлийн хамтын ажиллагаа болон дэд бүтэц ямар их дутагдаж буйг харуулж байна.

Э.Сүйлэн