Эзэн бүтэн, сэтгүүлч хагас эрх чөлөөтэй сэтгүүл зүй

 

Г.Отгонбаяр

Монголын сэтгүүл зүйн “Их хурд” буюу БАЛДОРЖ шагнал жил бүр шилдгүүдээ тодруулдаг байсан 2008-2018 оны хоорон дахь 10 жил бол шинэ үеийн сэтгүүл зүйн хөгжил, шинэчлэл, өөрчлөлт, төлөвшилд томоохон түлхэц өгсөн үсрэнгүй дэвшлийн түүхэн мөчлөг байсныг салбарын мэргэжилтнүүд, судлаачид, багш нар, “гал тогооныхон” маань ил, далд ярьдаг, дурсдаг хэвээр. Монгол Улсад мэргэжлийн сэтгүүл зүйн бүтээлүү­ дийг дэмжин урамшуулах, сэтгүүл зүйн судлал, шүүмжийг хөгжүүлэх зорилгоор нэрт сэтгүүлч, зохиолч Цэрэндоржийн Балдоржийн дурсгалд зориулсан БАЛДОРЖ шагнал бий болгох санаачилгыг 2008 онд “Балдорж” сангийн удирдах зөвлөлөөс гаргаж, анхны жил зөвхөн сонины сэтгүүлчдийн дунд энэхүү шалгаруулалт явагдсан түүхтэй. Хоёр дахь жилээс нь телевиз, радио, сэтгүүл, сайт гээд сэтгүүл зүйн өргөн уудам талбарт өөр өөрийн чиглэлээр бүтээн туурвиж буй бүхий л сэтгүүлчдийг хамардаг болж, жилд дунджаар 120 гаруй хүн 200 орчим бүтээлээ ирүүлэн, ур чадвараа сорьдог байв.

Шагналын сан төдийгүй нэр хүнд, ач холбогдол, хамрах цар хүрээгээрээ нийгэмд хүлээн зөвшөөрөгдөж, Монголын “Пулитцер” гэгддэг байсан БАЛДОРЖ шагналын 10 жилийн түүхэн дэх шилдэг бүтээлүүдийг “Өнөөдөр” сонин цувралаар уншигчдадаа хүргэхээр боллоо. 2012 оны БАЛДОРЖ шагналын Гранприг тухайн үеийн “Үндэсний шуудан” сонины тоймч Гомбожавын Отгонбаяр агсан “Эзэн бүтэн, сэтгүүлч хагас эрх чөлөөтэй сэтгүүл зүй”, “Энэ сонгуулийн ялагч нь Н.Энхбаяр” зэрэг нийтлэлээрээ хүртсэн юм.

НЭГ

Аливаа хувьсгалд 15-20 жилийн дараа засвар ордог гэдэг үнэн ажээ. Ийм хугацааны өмнө нэгэн цул явсан ардчиллын төлөөх намууд өнөөдөр саллаа. Бие биеэ хү­ лээн зөвшөөрдөггүй байсан намууд засагт МАНАН болж хамтарч үзлээ. Ийм хугацааны турш намдаа хаан явж төрийн бүх өндөр албан тушаалыг ээлжлэн хашсан хүчирхэг улс төрч намаа орхиж шинийг байгуулав. Эрх баригчид эдийн засгийн хувьсгал эхлүүлэхээ зарлалаа. Намаас нам дамжиж яваад эргэн ирж буй экс иргэний нийгмийнхэн ямар ч хамаагүй өнгөт хувьсгалд уриалах болов. 

Салбараараа бусдаас үргэлж хоцордог, 20 жил урсгалаараа явсан Монголын сэтгүүл зүй ч энэ засварт өртөх бололтой. Энэ нь хэвлэл мэдээллийн байгууллагуудын дахин хуваарилалтаар илэрч байна. Тусдаа бие даасан редакцаар явж ирсэн сонин, телевиз, сайтууд нэгдэж группийн зохион байгуулалтад орж эхлэв. Анх мөн л 15 жилийн өмнө нэрт сэтгүүлч Ц.Балдорж агсны бий болгосон “Өнөө­дөр” сонин, “25 дугаар суваг телевиз”-ийг багтаасан хэвлэл мэдээллийн “Монгол ньюс” групп өнөө­дөр олон дүүтэй болжээ. “Зууны мэдээ”, “ТВ-9” телевиз нэг блок, “Ардын эрх” сонин, “Боловсрол”, “Ийгл” телевизүүд, “News.mn” сайт нэг групп, С1 телевиз, “Ардчилал”, “Монголын мэдээ” сонинууд бас нэг баг. “НТВ” телевиз, “Time.mn” сайт ч нэг эзэнтэй. Группийн зохион байгуулалт Монголын сэтгүүл зүйн хөгжил, дэвшил мөн үү гэвэл мөн. Зөв ч хандлага. Гэхдээ шинэ группүүдийн санхүү­жүүлэгч, өм­чийн эзэд нь дандаа улс төрчид байгаа нь сэтгүүл зүй бүхлээрээ хэний халаасанд явааг, цаашид явж магадгүйг илтгэнэ.

Экс Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр, УИХ-ын гишүүн Лу.Болд, Х.Баттулга, Г.Батхүү нар одоогоор хэвлэл мэдээллийн хамгийн том сүлжээг үүсгэж хэвлэлийн магнатууд болжээ. Тэднээс гадна дангаараа яваа хүчирхэг хэвлэлүүд ч ардаа дандаа улс төрч эзэдтэй. Тэднийг нэрлэхийн өмнө өнөө­­дөр сонин, телевизүүдийн ард бодит, бүртгэлийн, бодлогын гэж гурван төрлийн эзэн байгааг тодотгоё. Жишээ нь, “Зууны мэдээ”, “ТВ-9” телевиз өөр хүн дээр бүртгэлтэй ч, бодит эзэн нь Н.Энхбаяр гэдгийг бүгд л ярьдаг. Хуулийнхан хүртэл түүнийг эдгээр хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн бодит эзэн нь болохдоо хууль зөрчсөн, эсэхийг нь шалгаж байна. “Зууны мэдээ”, “ТВ-9” телевизийн бодлогын эзэн нь мөн л экс Ерөнхийлөгч болохыг сониных нь хуудас, телевизийнх нь эфирээс харж болно. Улс төрч Лу.Болд “Ардын эрх” сонин, “Боловсрол”, “Ийгл” телевизүүд, “News.mn” сайтдаа бодлогын ч, бодит ч эзэн нь. Эдгээр хэвлэл мэдээлэл түү­ний гол хувьцааг нь эзэмшдэг “Бодь” группийн охин компаниуд болохоор тэр бас бүртгэлийн ч эзэн нь. Х.Баттулга, Г.Батхүү нар тус бүрийн хэвлэлийн групптээ ийм оролцоотойг гадуур мэддэг, хэвлэлийнхэн “гал тогоо”-н дотроо үргэлж л ярьдаг.

Группүүдээс цааш жижигрүүлж харвал өдөр тутмын сонины зах зээлд том орон зайтай “Өдрийн сонин” Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржид бараан сүү­дэр тусгаж байсныг ер уншаагүй, “Өнөөдөр” сонин экс Ерөнхийлөгч Н.Багабанди болон С.Баяр нарыг шүүмжилж байхыг нь хараагүй. Анх төрийн мэдлийн хэвлэлүүдийг хуулиар хаахад тэр үеийн УИХ-ын гол хоёр намын нөлөө бүхий улс төрчид болох Н.Энхбаяр “Зууны мэдээ”-г, Ц.Элбэгдорж “Ардын эрх”-ийг сонины баазтай нь, өмчтэй нь, бараг сэтгүүлчидтэй нь харилцан тохиролцон хувь­чилж авсныг олон хүн ярьдаг, өөрсдөө ярилцлагадаа нэг бус хэлсэн удаатай. Ц.Элбэгдорж энэ утгаараа “Өдрийн сонин”-ы, Ц.Балдорж агсантай найз байж, нэгэн үе Монголын улс төрд “БОБ” (Багабанди, Отгонбилэг, Балдорж)-ын гэх бүлэг үүсгэж хүчирхэг явсан гэдгээрээ Н.Багабанди, бас С.Баяр нар “Өнөөдөр” сонины бодлогод эзэн биш юмаа гэхэд энгийн хэн нэгнээс илүү нө­лөөтэйг мэдээлэлд ойр хэсгийнхэн, бас манай хэвлэлийнхэн сайн мэддэг. Түүнчлэн МАН-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга У.Хүрэлсүх, нарийн бич­гийн дарга Я.Содбаатар нар “Өдрийн шуудан” сонин болон нэгэн шинэ телевизийн бодлогын, бас бодит эзэн нь гэдэг. УИХ-ын гишүүн С.Эрдэнэ “Өнөөдрийн тойм” гэж сонинтой, УИХ-ын гишүүн Ц.Батбаяр “B” телевизтэй, хотын дарга Ч.Мөнхбаяр саяхнаас “Нийслэл таймс”-ын бүртгэлийн эзнийх нь арын бодит эзэн болсон гэх яриа бий. Мөн сэтгүүлч эзэд нь аль нэгэн улс төрийн намд албан тушаалтай, гишүүнчлэлтэй учраас “танилын нүүр халуун” гэдэг зарчмаар редакцын бодлого нь тодорхойлогддог хэвлэлүүд бас бий. “ТВ5”, “ТВ-8” телевиз, “Өглөөний сонин”, “Хүмүүс”, “Сэрүүлэг” гэх мэт.

ХОЁР

Ер нь өдөр тутмын шинэ сонин, шинэ телевиз хаана мэндэлж байна, түүний цаана заавал нэг улс төрч байгаа гэх ойлголт хэний ч толгойд бараг рефлекс болон буудаг болжээ. Улс төрөөс өөр зорилго байх боломжгүйг илтгэх хоёр үндэслэл энд бий. Нэгд, өнөөдөр Монголын зах зээлд цэвэр сэтгүүл зүйн зорилгоор гарч, сэтгүүл зүйн зарчмаар яваад бие даан оршин тогтнох орон зай бараг байхгүй. Өөрийн сайн мэдэх өдөр тутмын сонины жишээн дээр ярихад одоо өдөр бүр гарч байгаа 15 сонины, тэнд ажилладаг хэдэн зуун сэтгүүлчийн олоогүй мэдээлэл, огт хөндөөгүй сэдвийг маргааш гарах шинэ сонин, шинэ баг бичнэ, мэдээлнэ гэж бараг л байхгүй. Шинэ сонин 10 хоног, магадгүй нэг сар сайн гарч, уншигчдад содон л харагдах байх. Харин нэг сараас цааш зүгээр 16 дахь нь болоод явах тийм л орчин, хувь заяа шинэ сониныг угтдагийг, тэгж явдгийг манайхан тун сайн мэднэ дээ.

Хоёр дахь үндэслэл нь бизнесийн зорилгоор эдийн засгийн ашиг олох гэж сонин гаргаж болох. Сэтгүүл зүй бол улс төр, бизнесийн бүлэглэлээс ангид, үнэнийг эрхэмлэсэн, нийгмийн өмнө хариуцлага хүлээдэг онцгой салбар. Тийм учраас бусад улс оронд хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нь зар суртал­чилгааны орлогоосоо ашгаа олдог. Үүн дээр сонинууд захиалгын төлбөрөө нэмэрлэдэг байх. Монгол Улс өдөр тутмын 15, долоо, арав хоног тутмын 20 гаруй сонин, мөн тооны телевиз, түүнээс ч олон сайтыг санхүүжүүлээд явах хэмжээний зах зээлтэй орон мөн үү. 126 сая хүн амтай Япон л гэхэд өдөр тутмын 3-4 сониныг арай ядан санхүүжүүлж байхад шүү дээ. 13 сая хүнтэй Токиод 2-3 өдөр тутмын сонин байхад сая хүнтэй Улаанбаатарт өдөр тутмын 15 сонин байх юм. Манай улс гурван сая хүрэхгүй хүн амтай, тэдний 20 орчим хувь нь албаны үгтэй өдөр тутмын сонин унших насандаа хүрээгүй яваа бага­чууд. Зар суртал­чилгааны зах зээл гэвэл алдарт “Кока Кола”-ныхаас ч бага. Энэ бүгдийг харгалзаад Монголын хэвлэлийн зах зээлийг 2-3 өдөр тумын сонин, мөн тооны телевиз л чадан ядан өрсөлдөн багталцах эзлэхүүнтэй гэж гаднын судлаачид тодорхойлсон байдаг. Гэтэл манай хэвлэлийнхэн энэ жижиг зах зээлдээ тав арав дахин олуулаа мөртлөө хоорондоо өрсөлдөхгүй, харин ч хамтран зохицож амьдраад л явна. Яаж гэдгийн нууцыг монголчуудаас, бүр нарийн яривал хэвлэлийн эздээс өөр хэн ч мэдэхгүй “гайхамшиг”. 

Өдөр тутмын сонины захиалагчдын тоо өнөөдөр хамгийн ихдээ 10-12 мянга л хүрдгийг энэ зах зээлд олон жил оршин тогтнож байр сууриа эзэлсэн “Өдрийн сонин”, “Өнөөдөр” сонины сүү­лийн үеийн захиалгын дүн бэлхнээ харуулдаг. Гэтэл тэднээс бараг тав, зургаа дахин цөөн захиалагч­тай мөртлөө илүү олон сэтгүүлч ажиллуулж, илүү цалин олгодог сонинууд яаж амьдраад байдгийг, өдөр тутмын сониныг автомашины сугалаа болгон тарааж үнэхээр л ардаа “Ажнай” Бат-Эрдэнэ, эсвэл “АПУ”-гийн санхүүжилттэй байх гэж хардахаас аргагүйгээр мөнгөөр зодоод байгаагийн цаад нууцыг бас эзэд л мэднэ.

Тэгвэл Монголд хэвлэл мэдээллийг, зах зээлийн эрэлтээсээ хэт давсан энэ их нийлүү­лэлтийг хэн санхүүжүүлж, амь зогоогоод байна вэ. Олонх нь мэдээж эзэн-улс төрчид. Улс төрчид яах гэж хэвлэлийн бизнес эрхэлж, сэтгүүл зүй рүү хошуураад байна вэ. Хэвлэл мэдээлэл бол АПУ, “Талх чихэр”, “Голомт” шиг мөнгө олдог бизнесийн ашигтай салбар биш шүү дээ. Тэд нийгмийг эрүүлжүүлэх буяны үйлст хөрөнгө хаяад байна уу, эсвэл хувийн зорилгодоо хүрэх гэж хэвлэлд сонгуулийн хугацаатай амь тариа залгаад явна уу. Хувьдаа телевизтэй нь намын удирдах зөвлөлд ордог, сонинтой нь УИХ-д нэр дэвшиж, намын Бага хуралд сонгогддог болохоор тэдний жишгээр яваад байна уу. Эсвэл мэдээлэл бол хүч учраас улс төрд удаан оршиж гол дүрд тоглох боломж олгодог уу. Хувийн хэвлэл нь эзнийхээ улс төрийн карьерын гишгүүр тулгуур уу. Энэ мэтээр олон асуулт гарна. Хамгийн гол нь хариултууд нь асуултууд дотроо бэлэн явдаг. 

Мөнгөтэй хүн лаагаа иднэ үү, луувангаа иднэ үү, хамаагүй. Улс төрчид хэвлэлийн эзэн байж болохгүй гэсэн хууль ч байхгүй. Гэхдээ хамгийн хортой нь хувьдаа хэвлэлтэй эдгээр улс төрчид өнөөдөр улстөрд ид яваа учраас сэтгүүл зүйг улс төрийн дуу хоолой болгох нь түгээмэл байна. Зарим сэтгүүлч эздийн эрх ашгийг хамгаалснаа сэтгүүлзүй гэж андуурах болов. Эзэн ямар албан тушаал хашиж байна тэр институц, салбар, улс тө­рийн талцал, бүр фракцынх нь “хэвлэл мэдээллийн алба”-ны үүргийг бүхэл бүтэн редакцаараа сайн дураараа гүйцэтгэх юм. Намын хэвлэл гэж ганц “Монголын үнэн” сониныг л ад үзээд байдаг. Гэтэл ачир дээрээ “Монголын үнэн” сониноос ч илүүгээр нэг улстөрчийн, нэг фракцын дуу хоолой болж байгаа хэвлэлүүд бий боллоо. Ийм санхүүжилттэй “сэтгүүлзүй” улстөрчдийг, нийгмийг талцуулахаас өөр олигтой үүрэг гүйцэтгэхгүй. Дээхнэ үед сониноор дарга, ялаа хоёрыг алдаг байв. Одоо бол сониноор эзний өрсөлдөгчийг л балбадаг, “алдаг” болжээ. Хэвлэл эрх мэдлийг хянадаг болохоос сохроор хамгаалдаггүй. Хэвлэл бол нөгөө гурван засаглалаа хянадаг дөрөв дэх засаглал болохоос УИХ, Засгийн газрын араас аялдан дагаж дөрөвдүгээрт нь явдаг, хэрэг гарвал борооноос хамгаалдаг шү­хэр биш билээ.

ГУРАВ

Сонинууд бүх дугаар, нүүрээ, телевизүүд эфирийн бүх цагаа зөвхөн эзнийхээ төлөө зориулдаг гэвэл дэндүү худлаа, хэт үгүйсгэл болно. Манайхан ер нь л улс төр, эдийн засгийн бү­лэглэлийн сонирхол ороогүй үйл явдал, сэдвийг нийгмийн төлөө тэнцвэртэй л хүргэдэг. Харамсалтай нь, энэ тэнцвэрээ улс төр, эдийн засгийн сэдэвт эрхэмлэдэг, ноён нурууг эрэлхийлдэг нь цөө­хөн дөө. Тэдгээр цөөхний, тийм байхыг хичээдгийн нэг нь “Үндэсний шуудан” сонин юм. 

Манай сонины бүртгэлийн, бодит, бас бодлогын эзэн нь ерөнхий эрхлэгч Б.Ганболд. Эдгээр давуу эрхийг нь түүнтэй хэн нэгэн хуваалцаж, нөлөөлж байхыг энэ сониныг анхнаас нь байгуулж, одоо хүртэл хамт яваа сэтгүүлчид бид өнөөдрийг хүртэл хараагүй. Харин ч тэрбээр бодлогын эзэн байх эрхээ ихэнхдээ сэтгүүлчдэдээ алддаг бөгөөд үүнийх нь төлөө мэргэжил нэгтнүүд маань заримдаа бидэнд атаархдаг юм. Манай сонин захиалгын тоогоор эхний гуравт, ухарлаа гэхэд дөрөвт ордгийг энэ салбарынхан мэднэ. 16-20 нүүрээр хэвлэсэн сонины талбайн 5-8 нүүрийг зар сурталчилгаа эзэлдгийг уншигч, захиалагчид мэднэ. Бидний санхүүгийн орлого ердөө л энэ. Үүнийгээ чадварлаг баг бүхий цөөн сэтгүүлч­дийнхээ цалинд чадан ядан хүргэдэг. Ерөнхий эрхлэгч, санхүүгийнхэн, сэтгүүлчид нь өөрсдийн машиныг нийлүүлж барьцаалаад Худалдаа хөгжлийн банкнаас зээл авч цалингаа тавьж, хэвлэх үйлдвэрийн өрөө төлж явсан үе бидэнд байдаг л юм. Бусад сэтгүүлч биднийг сониныхоо бодлогын эзэд байгаад атаархдаг бол бид бусдын сониныг хөрөнгөлөг санхүүжүүлэгчтэйд нь атаархдаг үе бас байдаг л юм. Гэхдээ ажил мэргэжилдээ эзэн байх нь ямар ч зузаан хэтэвчнээс эрхэм бөгөөд илүү үнэтэйг манайхан бүгдээрээ сайн мэддэг. 

ДӨРӨВ

Чөлөөт хэвлэл бол ардчиллын амин сүнс. Тэр үнэн. Монголчууд мэднэ. Америкийн хэвлэлийн эрх чөлөө гэж хамгийн их мөнгөтэй 200 хүний л эрх чөлөө гэдэг үг бий. Энэ бас үнэн ажээ. Монголчууд мэдэрч эхэлж байна. Үүнийг өөрийн улс дээр буулгавал Монголын хэвлэлийн эрх чө­лөө гэж хамгийн их мөнгөтэй 20 гаруй хүний л эрх чөлөө болжээ. Хэдхээн жилийн өмнө энэ эрх чөлөө арай олон хүнийх байсан даа. Олон улсын байгууллагаас Монголыг хэвлэлийн хагас эрх чөлөөтэй гэж дүгнэсэн. Бид 2011 онд 24 байраар ухарч 178 орноос 100-д жагсчээ. Манай улс төрчид гэж тийм хагас эрх чөлөөтэй хү­мүүс мөн бил үү. Тэдэнд төрийн хууль хүртэл үйлчилдэггүй үе, тохиолдол байдаг даа. Өм­чийн эзэн хүссэнээ бичүүлж, дургүй хүргэснээ хусуулж байхад сэтгүүлчид ийм эрхгүй. Сэтгүүлч хэн нэгнийг, ямар нэгэн үйлдлийг шүүмжилж магтахдаа хүрвэл, эрэн сурвалжилж олсноо сонссоноо бичихдээ тулбал эзний зөвшөө­рөлгүйгээр үзэг цаас нийлүүлэх эрхгүй. Сонины холбоо, сайт, ТВ-үүдийн холбоо, Өдөр тутмын сонины холбоо ч эздийн, эрхлэгч нарын л холбоо. Энэ утгаар нь бодсон ч, бодит байдал дээр харсан ч, Монголын сэтгүүл зүйд эзэн бүтэн, сэтгүүлч хагас эрх чөлөөтэй яваа гэвэл нэг их ташаарал болохгүй байх. Чоно цатгалан, хонь бүрэн гэж үг байдаг даа. Түүн шиг, эрх чөлөөгөөр эзэн цатгалан, сэтгүүлч хагас өлсгөлөнд яваа. Эдийн засгийн орлого, санхүүгийн хуваарилалт ч иймэрхүү байгаа. Тэгсэн атлаа эцсийн хариуцлага, муу нэр нь сэтгүүлч дээр ирдэг. Эзэн, захиалагч ард нь нуугдаад үлддэг. 

Монголын сэтгүүл зүй ийм байдлаар хэр удаан явах вэ. Сэтгүүлчид бид биеэ, гэрээ засаад төрөө зас, улс төрд ор, албан тушаалд оч гэж үргэлж бусдад зааварддаг, тулгадаг. Гэтэл бидний гэр орон ямар байна вэ. Өөрийн гэр нь хог новш, хир буртагтай, хариуцлага, санхүүгийн шог хуваарилалттай байхад өрөө­лийн гэрийн сайхан муухайг, санхүүгийн зөв бурууг шүүмжлэхэд хэр олон хүн итгэх вэ. Сэтгүүлчид бид бусад салбарын шинэчлэл удаан байгааг, бүр огт хийгдэхгүй байгааг байнга л бичдэг, ярьдаг. Харин манай салбарт, Монголын сэтгүүл зүйн шинэчлэл ямар төвшинд байна вэ. Хэвлэлийн байгууллагууд группийн зохион байгуулалтад орж, сэтгүүлчид их хурлаа хийж дарга нараа сольсон нь шинэчлэл үү. Энэ бол өмчийн хуваарилалтын хэлбэр талын өөрчлөлт болохоос сэтгүүл зүйн агуулгын шинэчлэл хараахан биш ээ. Улс төрч эзэд нь өм­чөөрөө л хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн магнатууд болж байгаагаас биш, Б.Ганболд шиг, Ц.Балдорж агсан шиг, Ж.Мягмарсүрэн шиг бусдад хү­лээн зөвшөө­рөгдсөн сэтгүүл зүйн магнатууд болоогүй байна. 

Бүгдэд эзэн буруутай гэвэл бас худлаа. Эзний цензурыг аваад хаячихвал сэтгүүлчид нийгмийн төлөө бичээд байна гэвэл эндүүрэл. Үнэндээ бол сэтгүүлчид бидний ур чадвар, ёс зүй, ухамсрын асуудал өнөөдөр еэвэнгийн нэг тал бол­чхоод байна. Нийгмийг анагаах үүрэгтэй байтал бидний “уран бүтээл” заримдаа нийгмийг сэдрээх юм. Жишээ нь, “утаагүй зуухтай айлуудын гудамжинд утаа бүрэн арилжээ” гэж би­чих юм. Эзний даалгавар, найз нөхдийн гуйлтаар бичлээ бичлээ гэхэд ингэж зусардаж болох уу. Эсвэл ур чадвар нь дутжээ гэх үү. Огт ямар ч зуух хэрэглэдэггүй орон сууцны хороолол хүртэл утаандаа дарагдчихаад байхад “ийм бүтээл” сэтгүүл зүйд ямар нэр хүнд авчрах нь тодорхой. Түүнийг сэтгүүлч гэх үү, эсвэл улс төрийн ажилтан гэх үү. Утаагүй зуух тараадаг төслийн PR-ын мэргэжилтэн үү. Аль нь ч байж болох ч, ил цагаан үнэнийг илэрхий гуйвуулахгүй байх хувь хүний наад захын ёс зүй түүнд байна уу. Сэтгүүлч эх сурвалжаа нууцлах ёстой. Энэ бол олон улсын жишиг. Гэтэл манай сэтгүүлчдийн зарим нь үүнийг “онцгой эрх” гэж андуурдаг. Эх сурвалжаа хамгаалах нь сэтгүүлчийн онцгой үүрэг болохоос эрх биш шүү дээ. Ер нь л манайхны заримд сэтгүүлч гэдгээрээ тү­рээ барьсан, давуу эрх эдлэх, онцгой байх гэсэн хандлага хааяа ажиглагдах юм. Жишээ нь, сэтгүүлчтэй холбоотой нэгэн хэргийн анхан шатны шүүх хурлын дараа “сэтгүүлч ялагдсанд харамсаж байна” гэх улстөржсөн мэдэгдлийг манай сэтгүүлчдийн байгууллагаас гаргаж байсныг санаж байна. Сэтгүүлч хүн, эсвэл эмч шүүх дээр ялагдаж болохгүй гэсэн хууль дү­рэм байхгүй. Хүн л юм чинь алдаж болно. Үүний оронд сэтгүүлчийн алдааг эрүүгийн биш, иргэний журмаар шийддэг олон улсын дүрэм журмыг хуульчлуулахын төлөө дуугарвал өөр хэрэг.

ТАВ

Миний бие энэхүү нийтлэлээр сууж байгаа мөчрөө хөрөөдөх гэсэнгүй. Харин ч хамгаалахын тулд хөндлөө. Алдаагаа өөрсдөө эхэлж харахгүй, засахгүй бол бидний мөчир дээр өөр хүмүүс суучих гээд байна. Хүний тархиар дамжиж зүрхэнд хүрдэг энэ мэргэжил, энэ ажилдаа би, бид дуртай, хайртай. Өөрсдөө хө­дөлмөрийн хөлсний доод хэмжээгээр цалинж­­чихаад улсын төсвийн хуваарилалтын “тэнгэрийн тоо”-гоор амьдардаг, Тавантолгойн 536 ширхэг хувьцааг 1072 болгохыг шаарддаг, өөрийнх нь ар гэрт өчнөөн проблем байхад улс орны л юм ярьж явдаг “том амьтад” шүү дээ, бид. Удахгүй болох Цагаан сарын Шинийн нэгний өглөө л гэхэд аав ээждээ золгоогүй байж “гурван дурак”-ийг дагаад ажлаа хийж явдаг, төрлөө тоодоггүй хүмүүс гэвэл сэтгүүл­чид л байх. Олны дунд сайн, муу аль аль нь байдаг. Харин хүний тархиар дамжиж хэтэвчинд нь хүрэх гэдэг хандлага сэтгүүл зүйд давамгайлж болохгүй. Энд дурдсан бүхэн шинэ соргог биш бөгөөд бидний хэсэг бүлгээрээ нийлж суухаараа, редакц дотроо ярьдаг л зүйлүүд. Хүн өөрөө өөрийнхөө хувь заяаны эзэн гэдэг шиг сэтгүүлч бид л өөрсдийнхөө алдааг олж залруулахгүй бол хэн ч хийхгүй. Улс төрчид, эзэд бол бүр хийхгүй. Бид галт тэргэн доторхи зодооныг л тойрч бич­ сээр байх зуур бидний-сэтгүүл зүйн галт тэрэг маань өөр зүгт явчих гээд байгаа юм биш үү. Магадгүй сэтгүүл зүй ийм байвал Монгол Улсын минь суусан галт тэрэг өөр зүгт явчихаж ч мэдэх юм. Тэгүүлэхгүйн төлөө л сэтгүүлчид бид үг үнэлэгдэж, үзэг элэгдтэл бичдэг, цаашид ч бичих болно.

Гэхдээ “чөлөөт хэвлэл ардчиллын сүнс” гэдэг дан ганц тунхагаар хэвлэл мэдээллийн эрх чөлөөг бү­рэн хангахгүй. Хууль эрх зүйн зохицуулалт давхар хэрэгтэй. Одоо УИХ-аар хэлэлцэж байгаа Хэвлэл мэдээллийн эрх зүйн байдлын тухай хууль Монголд хариуцлагатай сэтгүүл зүйн эхлэл болохыг сэтгүүлчид бид чин сэтгэлээсээ хүсэж буй. Үүний тулд заавал шийдэх гурван зүйлийн саналаа “гал тогоо”-н дотроос нь, сэтгүүлчдээ төлөө­­лөн хүргэе.

НЭГ. Сэтгүүлчийн алдааг эрүүгийн бус, иргэний журмаар шийддэг болох.

Монгол Улс ардчилсан, ардчиллаар үлгэр болдог орон мөн л юм бол сэтгүүлчээ эрүү­гийн журмаар шийтгэдэг, хорьж ялладаг байж болохгүй. Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийг тэргүүлж байх энэ хугацаандаа ард­­чиллын амин сүнсээ эрүүгийн журмаар хорьж ялладаг хуулиасаа татгалзах нь гишүүн орнууддаа үлгэр болно. Харин үүнийхээ оронд хэвлэлд гарсан эрүү­гийн шинжтэй мэдээлэлд заавал эрүү үүсгэн шалгахыг хуульчлах нь нийгэмд хэрэгтэй. Хэрэв ингэхгүй бол сэтгүүл­чид эрүү­гийн шинжтэй мэдээллийг барьж зүрхлэхгүй, бич­лээ гэхэд эрсдэлийг өөрөө хү­лээж мэдэх өнөөдрийн хуулийн зохицуулалт хэвээр үлдвэл эрэн сурвалжлах сэтгүүл зүй жинхэнэ утгаараа хөгжихгүй. 

ХОЁР. Хэвлэл мэдээллийн эздийг жил тутам нээлттэй зарладаг болох.

Сэтгүүл зүй олон нийтийн төлөө л юм бол эзэд, хөрөнгө оруулагчид нь ил байж олны итгэлийг хүлээнэ. Редакцын бодлого бол эзний бодлого биш. Ил зарласан эзэн, редакц хоёрын дунд хараат бус байдлын гэрээ байгуулахыг хуульч­лах нь чухал. Ингэснээр өмч, бүртгэл нь эзнийх, уран бүтээл нь сэтгүүлчийнх байх боломж бага боловч гарч ирнэ. Огт байхгүй байснаас л дээр.

ГУРАВ. Сэтгүүлчдийг магадлан итгэмжлэх эрхийг сэтгүүлчдийн байгууллагад олгох

Өнөөдөр хэвлэл мэдээлэл хэтэрхий замбараагүй, сэтгүүлчид бид ур чадвар, ёс зүйгээрээ заримдаа сэтгэгдэлчдээс ч дор байгаа тал бий. Үү­нээсээ болж эзний, дарамтлагч, захиалгат, худалдагдсан сэтгүүл зүй гэж янз бүрийн нэр хоч зүүдэг. Сэтгүүлч ядуу болохоор мөнгө авч байна, мөнгөний өмнө хэвлэл буруугүй, мөнгөний өмнө сэтгүүлч хүчгүй байна л гэх юм. Тийм байж магадгүй. Заримдаа мөнгөний өмнө эзэн ч хүч­гүйддэг байх. Ер нь саятнууд ч авлига авдаг. Тэгэхээр мөнгө бол маршалл гэдэг шиг мөнгөний өмнө хэн ч хүчгүйддэг байх. Харин мөнгөний өмнө хэвлэл хүчгүй байж болохгүй. Үүний тулд сэтгүүлчийн тархийг хэн нэгний хэтэвч биш, ёс зүй нь тархиа захирдаг тийм сэтгүүлчдийг бэлтгэх, ажиллуулах нь манайхны өөрсдийн хийх ажил юм. Тэгж байж л бид хариуцлагатай сэтгүүл зүй хэмээх хоёр дахь хувьсгалаа хийж чадна. Хэвлэл эдийн засгийн хувьд бие даах, бодлого сэдвийн хувьд эзнээс хараат бус болох боломжийг энэ хувьсгал л олгоно.