Энэ хүнээс би айдаг. Эрдэмт хүнээс эмээж байгаа минь тэр. Би энэ хүнийг биширдэг. Тэнгэртэй шүргэлцэн дүнхийх их хайрхны бэлд очоод оргил өөд нь саравчлан зогсохдоо бахархаж, бас сүрдэж биширдэг шиг. Монгол түмнийхээ философийг, морин хуураа магтан дээдэлсэн энэ хүнээр бид хөглөгддөг.
Монголын уламжлалт үндэсний соёл, урлаг, монгол түмний оюуны төлөө зүтгэж буй энэ хүн асар их эрчим хүч, агуу хөгжмийн эрдэм төгөлдөр, эгэл энгийн иргэн, олны бахархалт эрхэм. Ийм хүн бидний дунд байгаад талархаад баршгүй. Энэ хүн бол Нацагийн Жанцанноров. Монгол төрийн хошой шагналт, ардын жүжигчин, хөгжмийн зохиолч. Ердөө иймхэн гуншингаар түүнийг илэрхийлэх боломжгүй юм.
-22 жилийн дараа тоглолт хийх талаар тань зар түгжээ. Энэ хооронд тоглолт хийгээгүй бил үү?
-Ийм учиртай. Би сүүлийн арваад жил уран бүтээлийн бие даасан концерт тоглоогүй. Морин хуурын чуулгын 10, 20 жилийн ойгоор дан миний бүтээлүүдээр концертууд тоглосон л доо. Харин би 10 жилийн өмнө “Аргалд явсан ээж” концерт зохион байгуулсан. Олон бүтээл хийгээд, тэрийг нь хүмүүс тоглоод, дуулаад байхад өөрөө яагаад тоглолт хийдэггүй юм бэ гэж хүмүүс надаас асуудаг. Концерт тоглох чинь их яршигтай, хэцүү ажил байдаг юм билээ. Манайх зах зээлд орсон ч юм шиг, ороогүй ч юм шиг болчихоод байна. Зах зээлийн нөхцөлд орчихсон гэж яриад байдаг л даа. Жинхэнэ утгаараа зах зээлийн нөхцөлд тоглолт хийх өөр байх.
-Үнэхээр тийм нөхцөлд тоглолт хийвэл уран бүтээлийн, эдийн засгийн гээд бүх талын таашаал авах байх даа.
-Тийм үед танхим тогтмол үзэгчтэй байхын зэрэгцээ уран бүтээлчдийн үнэ мөнгө тодорхой, барьцтай, мэдээлэлтэй байна. Тэр зэргийн дуучин, удирдаач төд орчим байна гээд тодорхой байвал тоглолт хийхэд уг нь арай дөхөм байх болов уу. Тогтсон зүйлгүй учраас бөөн юм бодно шүү дээ. За, СТӨ нь хэдэн төгрөг нэхэх бол, удирдаач, дуучид гээд уран бүтээлчдэд хэдэн төгрөг өгөх билээ гэх жишээтэй…
-Танаас мөнгө нэхнэ гэж үү?
-Яалаа гэж зүгээр тоглуулах юм бэ. Уран бүтээлчдэд мөнгө өгнө, өгөхгүй бол болохгүй шүү дээ.
-Зах зээлийн зарчмаар бол уу?
-Миний хувьд хүнийг зүгээр дуулуулна гэж болохгүй шүү дээ. Тийм юм байхгүй.
-Нээрэн л тэгэх байх даа. Төрийн хошой шагналтай хүний урилгаар тоглох нь нэр төрийн хэрэг гээд бараг өрсөлддөг болов уу гэж бодсон юм.
-Нөгөө талаар тасалбар борлуулна гэж их яршигтай юм байдаг сурагтай. Үзэх хүн цөөн байдаг юм уу, эсвэл манай тоглолтуудын чанар нь сайнгүй байдаг юм уу. “Тасалбар шахна” гэж айхтар үг гарч.
Түүний амнаас муу гэдэг үг ер цухуйхгүй юм. Муу гэдгийг сайнгүй гэхчлэн аль болох эелдгээр, эерүүлэн ярьдгийг нь олон удаа, олон зүйлээс ажиглалаа. Угаас хийж буй үйлс нь агуу, хүрээ нь уудам болохоор шалдар булдар дэмий зүйлийг сэтгэлгээ, сэтгэлээсээ шүүрдчихдэг биз.
-Уучлаарай, яриаг тань тасалъя. Тасалбар борлуулалт хэцүү байгаа нь нэг талаар нийгэм, олон нийтийн урлагийн боловсролтой холбоотой юу, эсвэл өөр хүчин зүйл байна уу?
-Нэг талаасаа холбоотой. Гэхдээ урлагийн боловсролгүй байгаа учраас иргэд концерт үзэхгүй байна гэсэн дүгнэлт хийж болохгүй, би тэгж хэлж чадахгүй. Нэгдүгээрт, энд тогтолцооны асуудал байна. Өөрөөр хэлбэл, манай соёл урлагийн байгууллагууд үнэн чанартаа зах зээлийн тогтолцоо руу ороогүй байгаа. Бид энэ чиглэлээр юм хийж амжаагүй. Жишээ нь, дуурийн дуучид тогтмол цалинтай. Тогтмол цалинтай уран бүтээлч ямар байх вэ? Энэ сард түүний дуулах дуурь тоглоогүй бол авдаг хэдээ хасуулахгүй. Тэр дуучин сард дөрвөн удаа тоглолтод орсон ч нөгөө жаахан цалингаа адилхан л авна. Уран бүтээл, уран бүтээлчдийг үнэлээгүй байгаа нь энэ. Зах зээлд орсон гэвэл нэг ийм томъёолол байна.
Хашилтад хийж бичих ёстой байх. “Зохиолын дуучин” гэж. Тэд олон тоглолт хийж байгаа. Гэхдээ энэ нь урлаг зах зээлд орж байгаатай холбоогүй. Ерөөсөө эднийг “ганзагын наймаачид” гэж ойлгож болохоор. Гэхдээ энэ үгийг бас хашилтад хийх учиртай. Үгүй бол тэд гомдоно. “Ганзагын наймаачид” гэдгийн утга нь юу гэхээр зохиолын дуу нь, дуучид нь муу гэсэн үг биш. Тэд муу дуулж байна ч гэсэн үг биш. Ажиллаж байгаа нь ганзагын наймааны хэлбэрээр явж байгаад учир бий. “Нарантуул” захад худалдаа хийж байгаа хүн хаа нэг тийш өөрөө яваад, өөрөө олоод, өөрөө зарж хэдэн төгрөгтэй болдог. Яг үүнтэй утга нэг нөгөө хэдэн дуучин ийш тийш гүйж дуугаа олно. Ардын дуунаас нэгийг, хөгжмийн зохиолчдоос гуйгаад нэгийг, хэн нэгний дуулсныг дуурайгаад нэгийг гэхчлэн цуглуулж авснаа бас л өөрөө гүйж бичүүлж, тэгээд концерт болгож нийлүүлээд, талсалбараа мөн л өөрөө зарж байна.
Үүнээс арай дээр түвшний наймаа гэвэл борлуулагчтай, захиалагчтай, бараа нийлүүлэгчтэй, хөрөнгө оруулагчтай, мөн үү. Ингэвэл харин ганзагынх биш. Тэгэхээр “зохиолын дуучид”-ын одоогийн ийм байдлыг зах зээлд орсон гэж хэлж болохгүй. Зах зээл юм чинь хүмүүс худалдаж авах ёстой гэсэн ойлголт ч байж болохгүй. Нөгөө талаас урлагийнхан хүмүүст сайн юм үзүүлэх ёстой. Тийм байхад хэлүүлэлтгүй үзнэ. Тэгэхээр бид цөөхүүл, хэдэн биенээ таньдаг болохоор нэгнийгээ дэмждэг. Дэмжихдээ яадаг вэ гэхээр, хууль дүрэм зохиогоод түүнийхээ дагуу явахгүй, нөгөөх л нүүдлийнхээ сэтгэлгээгээр нутаг, жалгын, танилын журмаар. Зах зээлийн нөхцөлөө хөгжүүлэх биш, боомилох аргаар дэмждэг. Жишээ нь, Увсын нэг дуучин тоглолт хийлээ гэхэд тэндээс гаралтай том захирлын эрэлд гарна. Тэгээд тасалбараа борлуулна. Тоглолтын хөтөлбөр нь ямар, хүн үзэх дуртай, үгүйг харгалзахгүй нутгийн хүүхдээ дэмжинэ гээд ямар нэгэн шугамаар мөнгө гаргаад өгнө. Ингэсний эцэст танхим дүүрэн үзэгчтэй тоглолт боллоо гэдэг. Гэтэл үнэхээр сайн болсон уу, муу байсан уу, бүү мэд, чанар яригдахгүй. Ийм тохиолдолд хүмүүс өөрөө мөнгө төлж үзэхгүй. Ингэхээр зохиомол, үүсмэл концертын үзэгчидтэй болчихоод байгаа юм.
Харин ДБЭТ, Морин хуурын чуулгын хувьд тасалбар нь эрэлттэй байдаг. Дуурийн театрын хувьд чанар нь тийм өндөр биш байсан ч, Ж.Верди, П.И.Чайковский гэхчлэн бүтээл нь мундаг болохоор эрэлт байна. Морин хуурын чуулга бүтээлийн сонголт сайтайн дээр чадварлаг тоглодог учраас тасалбарт санаа зовохгүй. Үзэгчид нь бий болчихсон.
Дэлхийн эрдэмтдийн гаргасан нэг судалгаа бий. Юу гэхээр хүн амынх нь 10 хувь урлагийг идэвхтэй дэмжиж, үздэг байхад тухайн улс үндэсний хэмжээний суртахууны хүчтэй доройтолд орж, гаждаггүй гэж үздэг. Жишээ нь, Австри, Люксембургт буу шийдэм бариад л, эсвэл нэгнийгээ ховлож, муулдаг ч юм уу, хачин хачин юм болдоггүй гэнэ. Энэ нь нөгөөх 10 хувьтай холбоотой. Тэд нийгмээ үлгэрлэдэг юм байна. Зарим улс урлагтаа яагаад их анхаарч, гар татахгүй хөгжүүлдэг вэ гэхээр цаанаа их учиртай. Нийгмээ эрүүл саруул зан суртахуунтай байлгахын төлөө гаргаж байгаа мөнгө юм шүү дээ. Тэр судалгаанаас үүдээд тооцоход Японд 12.4 сая, Хятадад 140 сая, манайд 300.000 хүн тогтмол, идэвхтэй үзэгч байхад асуудал байхгүй. Манайхны хувьд 300.000 гэдэг хангалттай. Байгаа хэдэн танхимууддаа хуваагаад үзэхэд жилдээ бараг багтахгүй шахуу болно. Тэгэхээр тасалбар шахах асуудал гарахгүй. Ер нь соёл, урлагт мөнгө гаргах нь тэр салбарынхныг тэтгэж байгаа хэрэг биш, нийгмээ эрүүлжүүлэхийн төлөөх ажил юм гэдгийг төр, засаг маань тунгаах ёстой. Энэ тухай манай хэвлэлүүд ер дуугардаггүй шүү.
-Өнгөрсөн оны сүүлчээр Засгийн газар маань Соёлын яамаа татан буулгасан. Үүнд дургүйцэх хүн олон байсан. Та яаж хүлээж авсан бэ?
-Яам байхгүй болсон нь зөв гэж бодсон. Н.Алтанхуягийн Засгийн газар ССАЖЯ байгуулсан нь уг нь зөв байсан. Манай үндэстний хувьд үнэхээр чухал яам. Гэхдээ асар өргөн цар хүрээтэй, тэр хэрээрээ маш их мөнгө шаардах гурван салбарыг нийлүүлж яам болгочихоод, бусдын үүрэнд өндгөө орхидог хөхөөний зарчмаар ажилласан нь буруу. Хүүхэд гаргачихаад тэжээж, өсгөхгүй бол ямар хэрэг байна. Соёлын гэсэн тодотголтой яамтай болж, тусдаа гарлаа гэтэл бүр юу ч үгүй болж хувирсан. Харин шинжлэх ухаан, боловсролын салбартай нийлүүлчихээр арай том халаасанд орж байгаа юм. Том хүүдийнээс жаахан ч гэсэн юм гараад байна.
-Та төрд бодлого боловсруулалцаж явсан хүний хувьд өнөөгийн байдлаас шалтгаалаад дахин нэг удаа дээшээ гараад үгээ хүргэхсэн гэж боддог уу. Эсвэл тэнд байхаас залхсан уу?
-Дахих бодолгүй. Залхаж ч гараагүй. Ер нь ийм шүү дээ. Би гэдэг ганц л хүн. Ганц л удаа төрнө. Үгүй яах вэ, эргэн төрдөг тухай ярьдаг л даа. Гэхдээ хэд дахин төрөх нь хамаагүй. Дараа үедээ одоогийнхоо хийж байгааг үргэлжлүүлж чадахгүй нь харамсалтай. Тиймээс энэ насанд багтсан, өөрийн хийж чадах зүйлээ гүйцээж хиймээр байна шүү дээ. Тэр нь миний сонгосон энэ “лайтай” хөгжим гэдэг зүйл. Тэр рүүгээ зүтгэхгүй бол…эх оронч хүн болж яривал ард түмэн, эх орондоо юм үлдээж чадахгүй. Яг энэ юмаа хийгээд явбал би хийх ёстойгоо ямар ч байсан хийлээ гээд сэтгэл хангалуун цааш харна. Надаас хойш миний юм хэрэгтэй, эсэх нь дараачийн хүмүүсийн асуудал. Би чадахаа хийчихлээ гэдэг нь миний амьдралын ханамж байхгүй юу.
-Өөртөө сэтгэл хангалуун амьдарна гэсэн үг үү?
-Би баян амьдаръя гэж бодохгүй байна. Зүгээр л ханамжтай амьдармаар байна. Тэгэхийн тулд энэ зам хэрэгтэй байгаа юм. Ер нь миний үгийг сонсдоггүй, та хэрэггүй зүйл ярьж байна гэдэг хүн байхгүй дээ. Бүгд л намайг сонсдог. Ерөнхийлөгч маань ч хэрэг гарвал дуудаж, ярилцдаг. Аль ч намын дарга надтай ямар ч асуудал байхгүй. Би нэг намд харьяалалтай. Гэхдээ манайх сайн, тэр нам муу гэж яриад явдаг хүн би биш.
-Хэрэлдээд, цэцэрхээд ажлаа урагшлуулахгүй, намын талцал гэдэг зүйл газар авчихлаа.
-Манайхан дунд нэг тийм юм байна шүү. Жишээ нь, Ерөнхийлөгчийг сонгогчдын олонх сонгосон бол чиний, миний, хэний намаас гарсан нь ямар хамаа байна. Ямар ч асуудалгүй чиний ч, миний ч Ерөнхийлөгч шүү дээ.
-Түрүүн ярьж байсан тоглолт руу эргээд оръё. 22 жил бол бага хугацаа биш. Ийм хугацааны өмнө Та 45 настай байж. Тэр үед тоглолт хийж байсан сэтгэл хөдлөл одоогийнхоос өөр байсан уу, эсвэл ялгаа алга уу. Ер нь яагаад “22 жилийн дараа” гэж нэрлэсэн юм бол?
-Сэтгэл ондоо байлгүй яах вэ. Энэ ийм учиртай. 22 жилийн өмнө би нэг тоглолт хийж. 1993 оны тавдугаар сард. Хөрөнгө мөнгө олох биш, үндэсний урлагийн хөгжлийн асуудалд нэмэр хандив хийх бодлогын чанартай, маш тодорхой зорилготой концерт байсан. Тэр үед манай дуурийн дуучид одоогийн ярьдгаар нийтийн, зохиолын дуу бараг дуулахгүй. Хайдав гуай “Ээждээ”, Загдсүрэн гуай “Униар татсан үүлсийн дээгүүр” зэрэг цөөхөн дуу дуулсныг эс тооцвол. Бас тэд үндэснийхээ найрал хөгжимтэй концерт ерөөсөө тоглож байгаагүй юм. Зөвхөн симфонитойгоо л дуулдаг, өндөр мэргэжилтэй том хүмүүс салангид тусдаа байгаад байсан. Үндэсний найрал маань монгол хүний амь, сүнсийг илэрхийлэхдээ симфони найрлаас дутахгүй шүү. Харин ч илүү өвөрмөц. Удирдаачид ч бас өөр өөрийнхийгөө л дохидог тийм нэг хачин, хувийнх юм шиг. Тэгэхээр би дуурийн дуучдыг үндэсний найралтайгаа дуулуулах бүтээл хийгээд Ардын дуу бүжгийн чуулгад анхны концертоо тоглосон. Пүрэвдорж гуай, Уртнасан, Долгор, Энхтайван, Эрдэнэбат, Түвшинтөгс нар үндэсний найралтайгаа дууллаа. Удирдаачдаас Чулуун гуай, Сүндэд, Батчулуун, Булган нар байсан. “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” киноны хөгжмөө симфони найрлаар хийгээд жил болж байсан үе. Тиймээс түүнийгээ үндэсний найрал хөгжимдөө тохируулан дахин найрууллаа. Дөч, тавин хоног яс сууж, нүсэр юм болсоон. Тоглолтынхоо зуурт, дуу бүрийн завсраар энэ хөгжмөө явуулсан. Өөрийн үндэснийхээ юмыг дэлхийн өндөр түвшний ололтыг эзэмшсэн дуучидтай нийлүүлсэн ийм л концерт болсон. Бурхны авралаар, МҮОНТ тэр үед маш сайн бичлэг хийгээд Алтан сандаа хадгалжээ.
“Хөдөлмөрийн баатар Пүрэвдорж гуай үндэсний найралтайгаа гараад ирж байна шүү дээ...Дуурийн театрын Чулуун гуай үндэсний найрлыг удирдаад, Уртнасан дуулсан даа” гэж ярихдаа Жанцанноров гуай чихэр идэж буй хүүхэд шиг баярлаж байлаа. Уламжлалт ба сонгодог арга барилаар дагнасан уран бүтээлчдийг хослуулсан шинэ агуулгатай тэрхүү тоглолт Монголын соёл, урлагийн түүхэнд шинэ хуудас нээсэн үнэхээр чухал үйл явдал болсон гэдэг.
-Та тэрийг нь мэдээгүй байсан юм уу?
-Мэдээгүй. Миний шавь, доктор Энхцэцэг өнгөрсөн жил “Таны концертын бичлэг бүтнээрээ байна” гэхээр нь очоод, үзлээ. Яг байна аа. Өө, Их хурлын дарга Багабанди, Ерөнхий сайд Энхбаяр, тэгээд Лүндээжанцан, Нямдорж гээд бараг л бүгд суучихаж. Хэчнээн гоё залуу байсан юм. Тэр үед би Их хурлын гишүүн байсан шүү дээ. Бичлэгт дүр нь үлдсэн хэчнээн олон хүн нас барсан юм. Зөндөө л юм тэндээс харагдсан. Бүр гайхмаар. Монгол дээл, Нансалмаагийн малгайтай дуулж байгаа Уртнасан ямар ч гайхамшигтай юм. Өөр нэг сонирхолтой юм нь, тэр тоглолтын хөтөлбөрт багтсан бүх дуу өнгөрсөн 22 жилийн турш дуулагдсаар иржээ.
Жилд хэдэн зохиолч хэчнээн дуу хийдгийг судлаачид ч мэдэхгүй биз. Тэдгээрээс хэд нь мартагдаж, хэд нь тэгсхийгээд “ууршин” замхардгийг ч мэдэх аргагүй. Харин хэчнээн нь олны аманд хүлхэгдэн, амьдарсныг цаг хугацаа хэлээд өгнө. Мэдээж тэгж шигшигдэн үлдсэн бүтээл хийсэн хүн агуу л байж таарна. Гэхдээ энэ хүн өөрийгөө тэгж боддоггүй, бүр тийм гэдэгтээ эргэлздэг ч байж мэдэх.
Би өөрийгөө дөвийлгөж дуунууд минь ард түмнийх болжээ гэж хэлж чадахгүй нь. Гэхдээ ямар ч байсан нэг ч дуу нь мартагдаж, орхигдоогүй байх юм. Тэр бичлэгийг үзээд санаа төрлөө. “22 жилийн дараа” гэж.
Их сонин шүү, “Бурхан бумбын орон” дууг минь Уртнасан тэр концертод анх удаа дуулжээ. “Аргалд явсан ээж”-ийг Долгор дуулж. Дашбалбар бид хоёрын “Миний номин тал”-ыг Пүрэвдорж гуай бас л тэр үед анх олны хүртээл болгосон байх юм. За тэгээд, Чимэд гуай бид хоёрын “Усны шувууд”-ыг Энхтайван, “Отгон тэнгэр”-ийг минь Түвшинтөгс, “Ботгон нулимс”-ыг Эрдэнэбат тэгэхэд анх дуулсан гэхээр бас их гоё байгаа юм.
-Олон зүйлийн анхдагч болсон тоглолт байж дээ. Пүрэв гаригт болох “22 жилийн дараа”-д тэгэхээр тэр концертын хөтөлбөрөөс багтах нь ээ?
-Тэгсэн. Хөтөлбөрт бараг өөрчлөлт оруулахгүй. Тэр бүү хэл, 22 жилийн тэртээх концертыг Лувсаншарав гуай нээж, үг хэлснийг бичлэгээр тавьж, эхлүүлэхээр төлөвлөсөн. Гагцхүү уран бүтээлчид нь өөрчлөгдөнө. Пүрэвдорж гуайн дуулсан дууг Глинкийн уралдааны хоёрдугаар байрт шалгарсан Хүрэлбаатар, Уртнасангийнхыг шавь Бямба-Эрдэнэ нь, Шинэбаяр Долгор багшийнхаа дуулсныг гэхчлэн бодсон байгаа.
Багш нар нь анх дуулсан бүтээлийг шавь нар нь нүүр улайхааргүй хүргэхийн тулд ямар их хичээх нь ойлгомжтой. Тэгнэ биз. Морин хуурын чуулга, УДБЭЧ, ХБК-ийн найрал гэсэн 100 гаруй хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр тоглоно.
-Өнгөрсөн 22 жилийн хугацаанд Та хэчнээн шинэ уран бүтээл хийсэн бол, тоолдог уу?
-Тоолдоггүй. Тоолохын арга байхгүй, замбараагүй. Том хэмжээний долоо, найман тоглолт хийчихээр юм лав байгаа шүү. Тэгэхээр би бол юу ч хийгээгүй хүн биш л дээ. Тоглуулах юмгүйдээ 22 жилийн өмнө хийсэн дуутайгаа зууралдаад байгаа юм биш. Ер нь яагаад ийм тоглолт хийхээр зүтгэв гэхээр монгол хүмүүс үе үеийнхээ гагнаас холбоосыг алдаж болохгүйг хэлэх санаатай юм. Тэд их мундаг дуулдаг байжээ гээд хаяж болохгүй. Олон улсын нэртэй уралдаануудад гаргасан өнөөгийн амжилтуудыг тэдэнгүйгээр төсөөлөх аргагүй. Тэдэнгүйгээр ийм амжилт байхгүй л гэж хэлнэ. Тэгээд ийм л дуучид дуулсан бүтээл олон жил болдгийг хэлж, тэр нь монгол хүний сэтгэлд урсан дамжиж байдгийг харуулахыг зорьсон юм.
Тэгээд 22 жилийн дараа энэ жишгээр дахин ийм концерт тоглоосой гэж хүсэж байна. Тэрнээс цааш 44 жилийн дараа мөн л давтаасай. Ингэх юм бол хүмүүс бодно шүү дээ. Дараа нь ямар сайхан дуучид гарч ирэх бол гэж. Жишээ нь, Уртнасан маань тэр тоглолтыг үзэхсэн гэж хүснэ. Түүний шавь нь тэр үед багшийнхаа дэргэд тухлаад өөрийн шавийг харахыг хүснэ. Тэгэхээр энэ тоглолт хүнд нэгийг бодуулж, юм өгөх байх аа. 44 жилийн дараа миний хүүхдүүд 70 нас хүрсэн байна. “Аав минь сэрүүн байхдаа…” гэж энэ удаагийн тоглолтыг дурсан, бахархана.
-Танай хүүхдүүд бүгд урлагийн замаар явж байна. Ялангуяа хүү тань хөгжмийн зохиолч болохоор замнажээ. Ер нь мэргэжлийнх нь хувьд тэднийгээ хэр тоодог вэ.
-Өө, би хүүхдүүдээ их тоож байна. Миний том охин Уугантуяа Морин хуурын чуулгын ерөнхий менежер, мэргэжлийн анхны эмэгтэй морин хуурч. Тоглолт энэ тэрд миний гарыг оролцуулахгүй шүү, ямар ч асуудалгүй хийнэ. Тэгээд хүнтэй эвтэй, найртай харилцана. Хүмүүс их тойрдог болж, охиныг минь. Саяхан Уртнасан 70 насныхаа ойгоор над руу утасдаад “Чи ч баталгаатай хүүхдүүдтэй юм” гэсэн. Би тэгэхэд гадаадад байсан. Хүүгийн бүтээл надад сайн тоогддоггүй юм. Хүү бол яг хөгжмийн зохиолчоор яваад болохгүй байх. Тэвчээр нь арай хүрэхгүй юм байна гэж бодсон. Хөгжмийн зохиол бичнэ гэдэг олон юм шаардана, хэцүү. Харин урлагийн менежмент, хөгжлийн тал дээр чадах чинээгээрээ юм хийх хүн байна гэж ойлгосон. Сайн зохион байгуулагч, хүнтэй сайхан харилцана. Ер нь явж явж хүний амьдрал чинь хүнтэйгээ яаж харилцсанаар л шийдэгддэг юм шүү дээ. Бага охин маань СУИС-ийн Дүрслэх урлагийн сургуульд сурч байна. Уран зураач болно гэнэ ээ. Хөөрхөн дуулна. Балхжавын нөгөө уралдаанд ороод, эхний 15-д шалгарсан шүү.
-Бие махбодийн биологийн оргил үеийг бяр амтагдсан идэр нас гэдэг байх. Хөгжим зохиодог, оюуны бядтай хүмүүс харин аль ч насандаа идэр байгаад байх шиг?
-Авьяас гэдэг нэг юм бий. Хүн болгонд авьяас өгөгдсөн гэж боддог. Хамгийн хэцүү нь тэр юмаа яг олж, барьж авч чадсан уу гэдэгт л асуудал байна. Олж чадсанд нь гэрэл гийдэг, чадаагүй дээр нь сүүдэр тусдаг юм байна шүү дээ. Авьяас бол шавхагдашгүй зүйл бас биш юм. Дандаа авьяасаараа зодож юм хийнэ гэж хэзээ ч байхгүй дээ. Ухаанаар хийж байна. Тэгэхээр залуудаа авьяасаар зодоод хийчихсэн юмаа эргэж хараад, одоо хийвэл яах вэ гэж бодож, тооцоолох маягтай. Үнэн чанартаа математикийн түвшинд очиж байна. Өөрөөр хэлбэл, нас явахын хэрээр авьяасаас гадна боловсрол, мэдлэг, мэдрэмжээр зоддог болдог шиг байна, өөрийгөө ажиглаад байх нь ээ.
Нөгөө талаар өөр нэг асуудал байна. Гавьяа, шагнал гэдэг зүйл нэг талаасаа их хэрэгтэй эд юм байна. Зарим хүн “Мөнгө үрсэн дэмий, хэрэггүй зүйл” гэдэг юм билээ. Ер нь нэг үндэстнээс бүрэлдсэн ийм улсад төр нь иргэдээ урамшуулдаг тогтолцоо хүчтэй, их нарийн байх хэрэгтэй юм байна. Ижилхэн түвшинд байгаа хоёр хүний нэгийг нь шагнаж байгаа нь нөгөөд хөшүүрэг болж “Түүн шиг бол” гэсэн үг юм. Харин хөшүүрэг зөв, байгаа онох хэрэгтэй. Шагналын учир утга ердөө үүнд л байна. Ардын жүжигчин болчихоод маргааш нь төгөлдөр хуурын ард суугаад хөгжим бичихэд шагнал авахын өмнөхөөс тасархай илүү байна гэж хэзээ ч байхгүй. Юм нэмэгдэнэ гэж байхгүй. Тэгэхээр шагнал урамшуулал юм нэмдэггүй, харин бусдад нь хэрэгтэй юм байна. Өөрт нь нөлөөлдөг ганц юм бий. Шагнал авчихаад муу бүтээл хийж болохгүй. Нэг бол дажгүй бүтээл хийх ёстой, эсвэл бүр болих хэрэгтэй юм байна. Яагаад гэхээр нөгөөх шагнал чинь түлхдэг.
-Энэ утгаараа сэтгэл зүйн дарамт юм биш үү?
-Нэг талаас дарамт юм уу даа. Гэхдээ том хөшүүрэг. Өөр олон юм бий. Мундаг шагналтай хүн чинь гудамжинд аятайхан явах хэрэгтэй болно. “Жанцанноров шүлсээ хаячихлаа” гэж харагдахгүйг хичээнэ. Хүүхдүүдийг минь “Жанцанноровын хүүхэд гудамжинд нусаа нийдэг” гэх вий гэж боддог юм байна. Тэгэхээр өөрөө үлгэрлэх хэрэгтэй болно доо. Мөн үү.
-Энэ утгаараа шагнал хувь хүн болон гэр бүлийг төлөвшүүлэхэд нөлөөлдөг байх нь?
-Ер нь гэр бүлд эцэг эхийн үлгэрлэл байдаг. Хүүхдээ сайн хүн болох ёстой гэчихээд өөрөө архи уугаад байж болохгүй. Хүүхдээ боддог бол өөрийнхөө үйлдлийг л хичээ. Чи юу бодож, юу хийж байна түүнийг чинь хүүхэд хийнэ. Ердөө л энэ.
-Төрдөө хоёр удаа соёрхуулна гэдэг ховорхон хувь заяа. Ер нь энэ шагналыг давтан авахдаа яасан бэ. Баярлав уу, гайхав уу, эсвэл ямар нэгэн юм бодсон уу?
-Би шагнуулах юмсан, тийм шагнал авахсан гэж хэзээ ч бодож, хэлж, хөөцөлдөж байгаагүй. “Худлаа даа” гэж бодох уншигч гарах л байх. Шагнуулахсан гэж бодож байгаагүй гэдэг нь шагналд дургүй гэсэн үг биш. Би шагналд дуртай. Шагнуулахдаа их баяртай, сайхан. Шагналд дургүй хүн гэж би мэдэхгүй л юм байна. Тэгж ярьдаг хүн байдгийг мэднэ. Яг шагнуулахдаа тулбал яахыг мэдэхгүй. “Мандухай сэцэн хатан” киноны багийн зургаан хүнийг “Монгол кино” үйлдвэрээс Төрийн шагналд нэр дэвшүүлж, тодорхойлсон. Тэгж би анх Төрийн соёрхол хүртсэн. Дараа нь Батчулуун багш бид хэд Морин хуурын чуулга байгуулна гээд зөндөө зүтгэлээ. Энэ чуулгын уран бүтээлийн бараг 80 хувь нь Жанцанноровынх. Тэгээд л морин хуурт зориулсан бүтээлүүдээрээ Төрийн шагнал дахин хүртсэн. Тэр үед Филармонийн даргаар Ухнаа гуай ажиллаж байлаа.
Хэрэв Багабанди Ерөнхийлөгч энэ ярилцлагыг уншвал санах байх аа, би тэр үед “Монголын соёл, урлагийн төлөө би зүтгэн, зүтгэн, зүтгэх болно” гэж хэлсэн. Даш-Ёндон зөвлөх тэгэхэд “Тэр гурван үгийг нэлээд чанга хэллээ” гэж билээ. Би одоо ч тэр үгийнхээ дагуу яваа.
Бидний түрүү үеийн зохиолчдоос Ц.Дамдинсүрэн гуай гурван удаа Төрийн шагнал хүртсэн байдаг шүү. Мөрдорж, Б.Дамдинсүрэн нар хошой шагналтай. Мөн Намдаг, Лодойдамба, зураач Цэвэгжав гуай нар Төрийн хошой шагналтай.
Ер нь энэ шагналыг нэг хүн хэдэн ч удаа авч болох байх. Бүтээл нь монголчуудын оюун санааг хөтлөхүйц болсон бол жил дараалсан ч хамаагүй. Д.Шостакович С.Прокофьев хоёр энэ шагналыг зургаа, долоон удаа хүртсэн байдаг. Харин ардын жүжигчин бол тухайн салбартаа хийсэн ажлынх нь дүгнэлт юм шүү дээ.
-Шагналаа буцааж өгсөн тохиолдол манайд байгаа даа.
-Цэдэнбал даргыг буусны дараа Төмөрбаатар сэтгэлийн хөөрөлд ороод тэгсэн байх. Чиний хийж байгаа үйлсээр бусдыг үлгэрлүүлэхээр өгч байгаа шагнал юм шүү дээ. Тиймээс дураараа буцаачихна гэвэл хэцүү. Харин төр нь шагналаа буцааж авч болох байх. Би өөрийнхөө хөгжмийг, өөрийгөө ч сайн мэднэ. Алдаатай, дутуу бодсон нь, бас гайгүй болсон нь ч бий. Би хүмүүст “Намайг магтмаар бол бусдад ярь, би баярлана, харин муулмаар бол өөрт минь хэл” гэдэг.
-Цаг үе нь баатраа төрүүлдэг гэдэг. Та бол хоёр нийгмийн идэвхтэй туурвигч, манлайлагч. Тэгэхээр өөрийнхөө цаг үеийг олж төрсөн гэж боддог уу?
-Хувийнхаа амьдралыг бодвол арай эрт төрж гэж болох. Жаахан залуу байгаад зах зээлд орсон бол ёстой үзэж алдах байсан гэж бодож болно. Даанч миний ид үед тэг дундуур тасалжээ гэж боддог шүү. Гэхдээ тухайн хүний хувийн амьдрал нь ханамжтай юу, аз жаргалтай юу, жаргалтай юу гэдэг нь хоорондоо асар их ялгаатай. Жаргалтай гэдэг нь эд хөрөнгө, мөнгөтэй, юу хүссэнээ дураараа авч амьдрахыг хэлнэ. Зовсон ч байсан хамаагүй зорьж хийснээ давж чадаад, ард нь гарахаараа хүн аз жаргалтай байгаа. Харин чи юу хүснэ түүнийгээ хийж, бүтээж чадсан гэж үзэж л байгаа бол тэр нь ханамжтай амьдрал. Тэгэхээр би өөрийгөө ханамжтай амьдралтай хүн гэж үзэж байгаа. Тийм учраас би цаг төрийг алдаж төрлөө гэж бодохгүй байна. Хувь заяагаар яг малчин гэр бүлд төрж, ухаан суугаад, жинхэнэ хуучин монгол нүүдлийн аж ахуй гэдгийг мах цусаараа мэдэрч насанд хүрсэн явдал бол өнөөгийн болон маргааш, нөгөөдрийн Монголын нийгмийг төсөөлөхөд хамгийн том суурь болсон гэж боддог. Тиймээс би цагаа олж төржээ л гэж ойлгож явна.
-Аав минь Наадам, Цагаан сараар хурдан морио хараад, бөхөө үзэж суухдаа үргэлж уртын дуу аялдаг байж билээ. Хүүхэд байхдаа л хөдөө амарч үзсэн, суурин газарт төрсөн надад аавын дуугаар дамжин монгол ахуй, эх нутгаа гэсэн мэдрэмж төрдөг байлаа. Дамдинсүрэн гуайн “Хэнтийн өндөр ууланд”-ыг сонсоод мөн л эх орноо мэдэрдэг. Харин дөрвөлжин ханан дунд төрж, өсөж байгаа орчин цагийн хүүхдүүдэд өнөө үеийн аав нарын хэд нь уртын дуу аялж өгч байгаа бол. Ахуйн ийм том ялгаа биднийг цаашид юу руу хөтлөх бол. Хөгжмийн зохиолчдын бүтээлүүдээс ч ийм юм анзаарагддаг?
-Ерөнхий суурь сэтгэлгээгээрээ ялгаа нь мэдрэгдэнэ. Гэхдээ чадварын түвшинд тийм ялгаа мэдрэгдэхгүй л дээ. Хотод төрсөн хүүхдэд монгол сэтгэлгээ байхгүй, байх боломжгүй гэсэн өрөөсгөл дүгнэлтээр тайлбарлаж болохгүй гэж бодож байна. Аливаа үндэстэнд ген гэж зүйл бий. Энэ нь мах цусаар дамжихаас гадна ухамсар, оюун санаагаар ч дамжина. Тийм учраас хөдөө явж үзсэн, үгүй нь огт хамаагүй, монгол л бол тэр ген нь их амархан сэрнэ. Генийн санд нь дархлаатай байгаа учраас тэр. Төрөлх ахуйгаасаа холдоход ч, хөгжлийн явцад ч энэ ген өөрөө сэрнэ. Тиймээс чи хөдөөг мэдрэх ёстой гэж албадаад, адгаад байх хэрэггүй. Монголоороо байя гээд бүгдээрээ дээлээ өмсөөд, морьтой давхиад л, дэлхийн хөгжлөөс хоцроод байвал нэг л өдөр индианчууд шиг нутгаасаа хөөгдөн, шахагдах байх. Тэд технологиос хоцорсондоо л тэгж баларсан улс шүү дээ. Тэгэхээр хамгийн гол нь иргэнээ төлөвшүүлэхэд анхаарах ёстой. Дахиад хэлэхэд, өөрсдөө төлөвшсөн эцэг эх байх ёстой. Төр, засаг нь ч ялгаагүй.
Жанцанноров гуай ярьж буй зүйлээ элдэв баримт, түүхээр баяжуулан, “өнгөтөөр үзүүлэх” нь тун амттай. Тэгээд үгээ үе үе тасална, өргөлт авна, эсвэл нэг амьсгаагаар дуусгана. Заримдаа үгээ хүлхэж, түлхэх нь үргэлж нооттой “ноцолддогтой” нь холбоотой юм болов уу, эсвэл утгыг нь ухуулахаар хичээдгээс тэгдэг юм уу. Ямартай ч, өгүүлбэр нь заримдаа тасрахгүй удаан үргэлжилсэн ч ердөө ончирч, орооцолдохгүй юм.
-Миний хувьд таны “Мандухай сэцэн”-ий хөгжим, Б.Шарав гуайн “Сэтгэлийн эгшиг”-ийг сонсохоор та хоёрын сэтгэлд эмэгтэй хүн, эх хүн оршдог болов уу гэж бодогддог.
-За үгүй байлгүй дээ.
-Тийм гайхамшигт аялгуу гаргаж чадсан хүн эмэгтэйчүүдийг юу гэж боддог вэ?
-Эмэгтэйчүүд эрчүүдийг бодвол ахуйн сэтгэлгээ асар өндөртэй. Монголын уламжлалд ч тэр эмэгтэй хүн л гэрээ авч явдаг байсан. Өөр нэг давуу юм нь бүсгүй хүн хүүхэд төрүүлэхийн зовлонг яс махаараа мэдэрдэг, хүн болгохын зовлонг айхтар мэддэг учраас аливаа зүйлийн эвийг олох чадвар илүүтэй. Нөгөөтэйгүүр, ахуйн сэтгэлгээ нь их хүчтэй байдаг учраас том зүйлд тулахаараа түүртдэг байж магадгүй. Тиймээс эрчүүд эмэгтэйчүүдэд ээмэг, бөгж авч өгөхөөсөө илүүтэй тэдний ахуйн сэтгэлгээг уужим болгохыг л хичээх ёстой болов уу. Тэгэхээр, Шарав бид хоёрын хөгжим үнэхээр тэгж санагддаг бол сайхан л байна.
-Ер нь амьдралдаа хийсэн хамгийн зөв болон алдаатай алхам тань юу вэ?
-Бүх амьдрал минь цул алдаа л гэж ойлгож байгаа.
-Тийм үү, бид тэгэхээр бүр баларч яваа юм байна даа.
-Гэхдээ миний алдаа гэдэг үг хэн нэгний бодож байгаа алдаанаас зөрж магадгүй. Би бүх насаараа өөрийнхөө эсрэг яваад л дууслаа гэж бодоод байгаа хүн дээ.
-Өөрийгөө таних гээд тэгээд байгаа юм уу, эсвэл таньчихаад эсэргүүцээд байна уу?
-Би илүү жаргаж болох л байсан. Бас илүү эрүүл байж болох л байсан. Хөгжим нүдэж, цаас нухаад л өөрийгөө улам бага тойрогт оруулаад, бусдаас хаагаад л, нэг нүхэн дотор байвал аз жаргалтай юм шиг. Бодсоноо зүтгүүлээд л байхаар болоод байгаа мэт.
-Мэргэжлийн тань онцлог уу?
-Тийм байж болох. Ингээд бодохоор хүмүүс бүгдээрээ миний найз юм шиг. Гэхдээ хүмүүсийн ярьдаг шиг анд нөхөр нь тун ховор юм. Яах вэ зовж, зүдэрсэн цагт бие биедээ тусалдаг явдал байгаа л даа. Хөгжмийн зохиолч Нацагдорж, Батчулуун маань миний анд байсан юм болов уу. Найзууд гэр бүлээрээ нийлээд, унд хоол идэж, зугаалганд яваад л. Надад тийм юм ерөөсөө байдаггүй байхгүй юу. Ерөөсөө байхгүй...Уушгиа нээгээд, тэгдэг найз надад бараг байхгүй шүү дээ.
-Та тийм хаалттай юм уу, эсвэл ажлаасаа болоод тэгдэг юм уу?
-Ёстой мэдэхгүй юм, архи уудаггүй болохоор тэгдэг юм уу... Дундаа шил юм тавиад суухаараа хамаг юмаа ярьдаг юм гэсэн. Манай ах архи жаахан зална. Нэг удаа архинаас гарна гээд больжээ. Дараа нь гэрт нь очтол нөгөөхөө цохиж сууна. Юу болоо вэ гэсэн чинь “Нэг л хэцүү юм аа. Хүмүүс надаас юмаа нууж яриад байх шиг санагдаад” гэдэг юм.
-Архи харилцааных нь нэг хэрэгсэл болжээ дээ, янз нь?
-Архи найзыг гагнадаг хамгийн чухал зүйл гэж бодохгүй байна. Чөлөөт цаг гэж үг байлуу. Бидэнд тийм юм байдаггүй болохоор огт ойлгодоггүй. Гэхдээ чөлөөт цагийг зориуд гаргаад тэр юмандаа зориулдаг юм байна л даа. Хөдөө салхинд гарна гээд ухасхийдэг л дээ. Гэхдээ үүнийг чөлөөт цаг гэхгүй. Эрүүл мэнддээ анхаарч, ядаргаагаа гаргана гэж байгаа юм. Унтаж байхад л чөлөөт цаг гарах байх. Гэхдээ үүнд хандах ойлголтын ялгаа юм болов уу.
-Батчулуун гуайн тухай ярианаас тань үүдээд асуухад, Та нэг удаа их хүнд өвдөөд, түмэндээ хандаад, хагалгаанд орсон. Ер нь үхэлтэй тулсан гэж болох уу, тэр үед юу бодсон бол, харамссан уу. Жаахан болхи асуулт байж магадгүй, уучлаарай?
-Үхэх нь гэдэг мэдрэмж төрөхөд үү? “Яана аа, үхэх нь” гэж боддоггүй юм билээ. Батчулуун багш маань ч тэгж бодож байгаагүй байх. Нэлээд муудсан байхдаа ч надад лав тэгж илэрхийлж байгаагүй. Ер нь би багаасаа ч гэх үү, үхэл гэдгийг муухай зүйл гэж ойлгодоггүй шүү дээ. Жамаараа л болдог юм. Ямар хувь зохиол таарав, хүн өөрийгөө хэрхэн авч явсан байна гэдгээс насны асуудал шийдэгдэнэ шүү дээ. Тэрнээс биш, үхэл нас тоолохгүй. Тавтай юу, тавьтай юу ялгаагүй. Далай багшийн хэлсэн үхэл өглөө бүр хаалган дээр чинь сахиж байгааг өдөр болгон бодож байж л хүн ухаалаг, ёс зүйтэй амьдарна гэсэн утгатай үг бий. Мөн үхэл бол их сайхан. Тэгээд яагаад айдаг вэ гэхээр, үхэхээс өмнө өвдөхөөс айдаг гэсэн байдаг. Өвдөөд том хагалгаанд орохын өмнө би харамсаж байгаагүй, харин “Хэнийг гомдоолоо, хэнд ямар өглөгтэй билээ” гэж боддог юм байна лээ шүү. Дуусчихна гэж бодохоор харамсах зүйл тэр л байдаг юм биш үү. Нэг талаар бодоход би үхэлтэй тулсан хүн биш байх. Нөгөө талаас нь харахад тулсан байж болох. Эмч нар надад “Танд хийх хагалгаанаас 100 хүний 15 нь л амьд гардаг” гэсэн. Тэгэхээр 15-аас 85 нь их болохоор тийм юм бодно.
-Хөнгөн маягийн нэг асуулт байна. Нас ахихаар нулимс ойртдог гэдэг. Та сормуусаа хэр норгож байна?
-Аан, нулимс уу? Харин ч хүнд асуулт байна даа. Би уйлахгүй л гэвэл ер уйлдаггүй. Тэгснээ зүв зүгээр байтал нулимс гарна. Өчигдөр МҮОНТ-ээр Сингапурын Ерөнхий сайд агсны дурсамж нэвтрүүлэг үзлээ. Тэрбээр жил бүр Сингапурын Үндэсний тусгаар тогтнолын өдөр үг хэлдэг уламжлалтай байж. 1979 онд “Би үхэж болно. Гэхдээ надаас хойш Сингапурын хөгжлийн удирдлагад алдаа гарвал би босож ирнэ шүү” гэж хэлжээ. Энэ үгийг сонсоод нулимс гарлаа. Тэгэхээр миний сэтгэл юунд хөдөлдөг юм бэ, мэдэхгүй.
-Тэгвэл таныг эх оронч гээд тодорхойлчихвол болох уу?
-Би өөрийгөө эх оронч гэж хэлж чаддаггүй юм аа. Өөрийн сонгож авсан замдаа хэчнээн үнэнч, тэр зүйлээ биелүүлэх гэж хэчнээн хүч гаргасан, тэр хүчийг алдаж асгах вий гэхээс үхсэн хойноо ч амарч чадахгүй айж байгаа хүний үгэнд нулимс гарахаас аргагүй.
-Хамгийн сүүлчийн асуулт минь нэлээд хийсвэр. Та өөрийгөө салхи, нар, далай гурвын алинтай нь зүйрлэх вэ?
-Салхи л байж таарна шүү дээ.
Тэр ингэж хэлэхдээ бардам инээсэн. Тийм шүү, монголчууд бид салхи л байж таарна.
Ж.ЭРДЭНЭЦЭЦЭГ
