Америкийн ЦУСТ СИНДРОМ

Умард Вьетнамын цэрэг 50 жи­лийн өмнө Америкийн рейн­жерүүд (Тэнгисийн цэргийн хүчний шилмэл цэрэг)-ийг бут цохих эхлэлийг тавьсан хоёр ч давшилтад зэрэг оржээ. Энэ үеэр Кхесань тос­гон дахь дайсны баазыг бүслэн хааж, Тетийн давшилтаа хийсэн аж. Эдгээр ажиллагаа цэргийн талаар тактикийн амжилт олсны дээр суртал ухуулгын талаар бараг л эргэлт хийснийг суд­лаач Александр Евдокимов тэмдэг­лэжээ.

АНУ-ын хувьд шившигтэйгээр ялагдсан учир гутамшигтай дайнд тооцогддог. Гэхдээ дэлхийг тэргүү­лэгч их гүрэн жижигхэн Вьетнамыг, тэгээд бүр бүхэлд нь бус, Зөвлөлтийн тал баримталдаг умардыхныг нь дийл­сэнгүй вэ? Өмнөд нь мэдээж умардын ахан дүүсээ дэмжсэн. Гэхдээ парти­ зан, нууц бүлэглэл зэрэг далд хүчээр тусалсан. 

ГУТАМШИГТ ДАЙН

Вьетнамын ялагдлаас америкчууд багагүй сургамж авчээ. Үүний дараа тэд зэвсэгт хүчнээ яаравчлан мэр­гэжлийн ул суурьтай болгосон аж. Жижиг мөргөлдөөнд өдөр бүр бэлт­гэдэг цэргүүдийг бөөнд нь илгээгээд ашиггүй нь ойлгомжтой болов.

Гэхдээ гол сургамжийг суртал ухуулгын ялагдлаас авсан байна. АНУын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд дотоодын болон дэлхий даяарх дай­ныг хийгээд хүчирхийллийг эсэргүү­цэгчдийн эсрэг юу ч хийж чадахгүй байлаа. Нөхцөл байдал нь ч тэгэхэд маш таагүй, социалист үзэл санаа янз бүрийн хэлбэрээр АНУ-д газар авсан үе байв. Гэхдээ нийгмийн сэтгэл санааг өөрчлөх гэсэн даацтай оролдлого ч хийгээгүй. Хэрэв энгийн номхон олон хүний аминд хүрч, даян дэлхийг айдас хүйдэст автуулсан бөмбөгдөлтөө түр зогсоосныг эс тооцвол шүү дээ.

Вьетнамын дайныг АНУ-ын за­луучууд идэвхтэй эсэргүүцэж байв. Оюутны 100 мянга, түүнээс ч олон ажиллагаа дайн өдөөсөн Америкийг бараг л донсолгожээ. Ийм нөхцөл байдал цэргүүдэд ч нөлөөлөхгүй бай­сангүй. Тэд олноороо дүрвэж эхэлсэн байна. Вьетнамд ялагдсаны дараа Америкийн суртал ухуулгын машин тэргүүлэх хэмжээнд ажиллаж эхэл­сэн гэнэ. Одоо шинэ журам тогтоох болбол сөрөг байдал бий болгосныг дотооддоо урьдчилан ухуулдаг бол­жээ. Явцын дунд илэрхий хуурамч байдал, тухайлбал, Иракт үй олноор хөнөөх зэвсэг бий хэмээсэн шиг уур амьсгал бүрдүүлж байна. Гол нь Вьетнамын дайны үеийнх шиг эсэр­гүүцлийн ажиллагаа гаргуулахгүй байх нь чухал. Тэгэхэд Америкийн удирдагчид намжмал байдлын төлөө өрсөлдө­хөөс өөр аргагүй болсон аж. Эцэст нь АНУ-ын Ерөнхийлөгч болохын тулд Р.Никсон дайныг дуусгахаа шуудхан амлажээ. Үнэндээ энэ амлалтыг таван жилийн дараа биелүүлсэн байна. 

ЗХУ БОЛОН БНХАУ-ЫН ЗҮГЭЭС ВЬЕТНАМД ТУСАЛСАН НЬ 

Ардчилсан Бүгд Найрамдах Вьет­нам Улсад буюу умардынханд үзүүлсэн их хэмжээний бөгөөд удаа да­раагийн тусламжийн гэрч нь ахмад сенатч Жон Маккейн. Чухам түүнийг Юрий Трушечкиний командалсан Зөвлөлтийн пуужингийнхан унагасан гэдэг. Үүний улмаас ирээдүйн Аме­рик дахь Оросыг хамгийн хурцаар шүүмжлэгч Ж.Маккейн Ханой хотын шоронд таван жил хагасын хугацааг өнгөрүүлжээ. 1967 оны аравдугаар сард байлдааны 23 дахь нислэгийнхээ үеэр тэрбээр энэ хотод цохилт өгөх ёстой байсан аж.

Америкийн бөмбөгдөлтийг зог­сооход вьетнамчуудад ЗХУ тусалжээ. Тэгэхэд химийн зэвсэг их ашигласан гэнэ. Гэхдээ дайсны амьд хүчийг бус, шугуйг устгах, холбоо харилцааг муутгах зорилгоор хэрэглэсэн байна. Ингэж хор цацсаны улмаас Вьетна­мын нутаг дэвсгэрийн үлэмж хэсгийг хөдөө аж ахуйд ашиглах, бүр зүгээр амьдрахад тохиромжгүй болгожээ. Хөдөө аж ахуйн эдэлбэр газрыг нь уст­гахад ашигласан давхар исэлд олон сая вьетнам хүн хордсон гэнэ.

ЗХУ агаарын цохилтыг эсэргүүцэн тэмцэхэд төдийгүй Өмнөд Вьетнамын партизануудад зэвсэг нийлүүлэн тусалдаг байжээ. Зэвсгийг хөрш Лаос, Камбож улсаар дамжуулан “Хоши­мины зам”-аар дамжуулан нийлүүлдэг байсан тухай ОХУ-ын цэргийн сэтгүүлч, судлаач Александр Твардовс­кий тэмдэглэсэн аж. 

Тэрчлэн сэтгэл зүй, улс төр, сан­хүүгийн дэмжлэг үзүүлсэн байна. ЗХУ төдийгүй Хятад улс ч тусламжийн гараа сунгасан гэнэ. Хятадын судлаач­дын мэдээлснээр, тус улс вьетнам­чуудад хэдэн тэрбум доллар илгээжээ. Олон мянган хятад хүн Вьетнамын эдийн засгийн сэргээхэд тусалсан аж. 

Вьетнамын дайны үеэр үүссэн ЗХУ болон БНХАУ хоорондын мөр­гөлдөөн вьетнамчуудад үзүүлдэг тус­ламжид нөлөөлнө гэсэн Пентагоны стратегийн хүлээлтэд хүрээгүй ч Зөвлөлтийн транзит тээвэрт л хүнд­рэл учруулсан байна. Москва, Бээжин хоёр өрсөлдөж байхад тэднээс давж Ардчилсан Вьетнам болон өмнөдийн босогчдод тусламж үзүүлэх хэн байх билээ. 

ПАРТИЗАНУУДТАЙ ТЭМЦЭХДЭЭ ҮЙЛДСЭН ХАРГИСЛАЛ

Вьетнамын Сонгми тосгонд хо­морголон устгах ажиллагаа явуулсан “Цэрэг Райан”-уудад юу тохиолдсон нь өнөө ч маргаантай байна. Түүхэн баримтаас үзвэл 1968 оны гуравду­гаар сарын 16-нд Ми Лай (Сонгмиг вьетнамчууд ингэж нэрлэдэг) тосго­ныг газар дахь там болгосон байдаг. Энгийн номхон иргэдэд нүүрлэсэн уг аймшиг Холливудын найруулагч Д.Кэмероны зөгнөлт “Аватар” кинонд ч тусгалаа олсон гэнэ. Жирийн иргэд рүү эхлээд агаараас довтолж, нисдэг тэрэгнээс фосфорын бөмбөг хаясны улмаас тэд аймшигтай шаналж үхдэг тухай уг кинонд өгүүлдэг.

Гэхдээ амь насаа алдсан 500 сонг­мигийнхны дийлэнх нь АНУ-ын цэр­гүүдийн ашигласан хортой суманд өртжээ. Гартаа нэг ч удаа зэвсэг барьж үзээгүй, тариалангийн тал­байд ажилладаг вьетнам эмэгтэйчүүд хохирсон байна. Энэ бол цуст хэргийн ердөө эхлэл байсан аж. Өрнөдийн ард­чиллыг хамгаалагчдыг ч хайр найр­гүй буудан хороожээ. Тэгэхээр бусад хүнийг жинхэнэ там хүлээж байсан гэнэ. 

Америкийн гэрэл зургийн сур­валжлагчид ч гайхширсан байдаг. Тэдний нэг Рональд Хэберлигийн ярьснаар Америкийн армийн дүрэмт хувцас өмссөн хүмүүс хөнөөсөн эмэг­тэйчүүдээ буудлагын сургуулилал­тын бай болгодог аж. Цогцсууд хэр­чим мах болсон аймшигт дүр зургийг тэрбээр хальснаа буулгасан байдаг. Бага насны хүүхдийг нүд цавчихгүй­ гээр буудаж байгаа цэргийг харснаа гэрэл зурагчин Жей Робертс мөн дурс­чээ. 

Үүнээс гадна “хараал идсэн ком­мунистуудыг” зомби болгохгүйн тулд цогцсуудын толгойн арьсыг өвчиж, эсвэл толгойг тасдах замаар өшөө авдаг байсан гэнэ. Тэрчлэн цэргүүд бие биенээ хөхиүлэн дэмжихийн тулд эмэгтэйчүүдийг бүлэглэн хү­чирхийлж, Хошимины эх орон нэгт болсон буруутай хэмээн тариачдыг гутаан доромжилдог байжээ. 

Олзлогдсон вьетнам цэргүүд ямар шийтгэл хүлээж байсныг дур­дах хэрэггүй биз. Нийтлэлч Майкл Билгон, Кевин Сим нарт цэрэг Фред Уидмерийн нотолсноор “Хамгийн аймшигтай үе нь хүн олзлохоо больс­ны дараа эхэлсэн. Вьетнамчуудын чихийг амьдаар нь огтлох зэргээр там­лах арга сэдсэн. Нэг вьетнамыг бага­натай хүлээд, өмд рүү нь унтраагаагүй тамхины иш хийгээд, яаж тарчлахыг нь хардаг байсан” гэнэ. Ингэж хөгжин баясахдаа америк цэргүүд ашигласан тамхины иш бүрийн хамт ялна гэсэн сүүлчийн найдварын гал болон дүрэл­ зэх юм чинээ санаагүй байх. 

Түрэмгийлэгчдийн эсэргүүцэл га­зар авахтай зэрэгцэн амь үрэгдсэн аме­рик цэргийн тоо өсчээ. Тодруулбал, АНУ-ын армийн хохирлын хэмжээ 60 мянгаар тоологдсон нь Афганистанд Зөвлөлтийн армийн амссанаас дөрөв дахин их буй. Энэ нь Америкийн арми өөрөө үүсгэсэн гашуудлын цуваа. Тэд өөрсдийн үйлдсэн хэргийг “Вьетна­ мын синдром” хэмээн нэрлэсэн нь ч бий.