Энэхүү нийтлэлд “Бид зүгээр л илүү их мөнгө хэвлэж болдоггүй юм уу” (Can’t we just print more money?) ном дээрх асуултад хэрхэн хариулсныг авч үзэж, Монгол Улсын жишээн дээр эл чиглэлээр хийсэн судалгааны үр дүнг хуваалцаж байна.
Испанийн “Money heist” хэмээх телевизийн цувралд нэгэн овжин дээрэмчдийн бүлэг Мадрид дахь мөнгө хэвлэх үйлдвэрт нэвтэрч, мөнгө хэвлэхээр төлөвлөдөг. Тэдний зорилго хоёр тэрбум еврогийн мөнгөн дэвсгэрт хэвлэх байв.
Тэдний уг үйлдэл нь хулгай биш гэж бүлгийн удирдагч болох “профессор” мэтгэдэг. Энэ мөнгө хэн нэгний банкны данснаас авсан биш, зүгээр л шинээр хэвлэж буй тул ёс суртахууны хувьд боломжтой гэж тэд итгэдэг.
Мөнгө хэвлэх процесс нь Төвбанкнуудын сүүлийн 10 жилд хууль ёсны дагуу хийж ирсэн зүйлээс нэг их хол зөрүүтэй биш. Төвбанкнууд хэвлэх машин асааж, буугаар айлган сүрдүүлээгүй ч сүүлийн жилүүдэд их хэмжээний мөнгө шинээр хэвлэж ирсэн.
2007-2008 оны глобал санхүүгийн хямралаас хойш Английн Төвбанк нэг их наяд фунт стерлингийн шинэ мөнгө бий болгож, түүгээрээ янз бүрийн хөрөнгө худалдан авсан. Энэ нь Британийн хүн бүрд ойролцоогоор £15 000 ногдох хэмжээний мөнгө юм. АНУ-ын Холбооны нөөцийн банк энэ үед долоон их наяд ам.доллар давсан шинэ мөнгө бий болгосон бол Европын Төвбанк ч үүнтэй адил хэмжээний еврог эдийн засагт нийлүүлсэн.
Төвбанкиуд яагаад их хэмжээний мөнгө шинээр бий болгодог вэ? Мөнгө хэвлэх “товч”ийг яагаад тэр бүр дарж болдоггүй вэ гэдэг асуултад хариулъя.
Төвбанкнаас шинээр мөнгө хэвлэж, эдийн засагт нийлүүлдэг түүх 1990-ээд оны Японоос эхлэлтэй. 1980-аад онд Японы эдийн засаг хурдтай тэлсэн. Гэвч 1990-ээд оны эхээр эдийн засаг дахь хөөс хагарсан юм. Ингэхдээ орон сууцын үнийн, хөрөнгийн зах зээлийн (хувьцааны) хөөс хоёулаа зэрэг хагарсан. Үүний үр дагаварт хувь хүмүүс, компаниуд хэрэглээгээ танаж, эдийн засгийн өсөлт удааширсан байдаг. Өсөлт удаашрахын хэрээр инфляц буурч, Японы Төвбанк эдийн засгийг сэргээж, инфляцыг дахин өсгөх арга зам олох шаардлагатай болов. Бусад Төвбанкиудын адил тэдний зорилго нь үнийн тогтвортой байдлыг хадгалах (энэ нь эдийн засагт эрүүл, хэрэглээ тогтвортой байгаагийн илрэл) явдал байв.
Инфляц буурахад тэд бодлогын хүүгээ мөн бууруулсан. 1991-1995 онд тэд банкиудад олгох зээлийн хүүгээ найман хувиас 0.5 хувь болгон бууруулжээ. Энэ нь маш огцом өөрчлөлт бөгөөд түүхэн доод түвшинд хүрсэн үзүүлэлт юм. Гэвч эдийн засгийг сэргээхэд хангалтгүй байв. Инфляц цаашид улам буурч, дефляц бий болсон. Эл үед Японы Төвбанк шинэ асуудалтай тулгарлаа. Тэдний бодлогын хүү “доод хязгаар”-таа хүрч, үндсэн “зэвсэг” болох хүүгийн бодлого ажиллахаа больсон юм. Өөрөөр хэлбэл, хүүгийн түвшнийг үүнээс цааш бууруулах боломжгүй хэмжээнд хүрсэн билээ. Онолын хувьд хүүгийн түвшин 0-ээс доош бууж чадахгүй гэж үздэг. Хэрэв хүү уг түвшнээс доош буувал хүн бүр бэлэн мөнгө хадгалахыг хүсэх болно. Японд хүүгийн түвшин сөрөг болбол аль хэдийн эмзэг байсан банкны салбарын ашиг, орлогыг бууруулж, хадгаламж эзэмшигчдэд хор хохирол учруулж болзошгүй гэж болгоомжилж байв.
Иймд Японы Төвбанк өөр арга зам сонгож, “Money heist” хэмээх нэр томьёо гарч эхлэхээс хэдэн арван жилийн өмнө мөнгө хэвлэх аргыг хэрэгжүүлж эхэлсэн. Уг арга нь систем дэх мөнгөний хэмжээг нэмэгдүүлж, эдийн засгийн уналтыг зогсоох зорилготой байсан тул “тоо хэмжээний тэлэлт (QE)” гэж нэрлэсэн.
Энэ нь зүгээр л илүү их дэвсгэрт хэвлэхтэй адил зүйл биш. Үүний оронд Төвбанк хувь хүн, эсвэл компаниас хөрөнгө худалдан авдаг. Төвбанк худалдан авсан зүйлийнхээ хариуд хөрөнгө зарсан этгээдийн дансанд “мөнгө нэмэх” бичилт хийдэг. Өөрөөр хэлбэл, Төвбанк өөрийн баланс дээр хэдэн 0 нэмж бичиж (бусдаас авах авлага гэж бүртгэн), арилжааны банк ч тэр хэмжээний мөнгийг харилцагчийн (хөрөнгө борлуулагчийн) дансанд шилжүүлж өгдөг. Үүний үр дүнд борлуулагч тал санхүүгийн хөрөнгөө зарж, их хэмжээний мөнгөтэй болно. Банкны Төвбанк дахь харилцах, хадгаламж өснө. Өөрөөр хэлбэл, ямар нэгэн хэвлэх машин ашиглахгүйгээр шинээр “мөнгө бий болсон” гэсэн үг.
2000-аад оны дунд үе гэхэд Японы Төвбанк энэ бодлогыг өргөн хүрээнд хэрэгжүүлсэн. Үүнийг мөнгөний бодлогын уламжлалт бус арга хэмжээнд тооцож, зөвхөн Японы эдийн засгийн онцлогтой холбоотой тусгай арга хэмжээ гэж үздэг байв.
Гэвч 2008 оны глобал эдийн засгийн нөхцөл байдал Японы туршлагыг судалж асан хэн бүхэнд танил байлаа. АНУ-ын орон сууцын зах зээлийн уналт нь санхүүгийн системээр дамжин эдийн засгийн бусад салбарт тархсан. Төвбанкиуд хүүгийн түвшнийг бууруулсан ч эцэст нь бүгд “доод хязгаар”-таа хүрсэн. Ийнхүү гол “зэвсгээ” ашиглах орон зай дууссан нь зөвхөн Японы бус, дэлхийн бусад Төвбанкны ч асуудал болж хувирсан билээ.
Японы эдийн засаг болон QE хөтөлбөрийг гүнзгий судалсан хүмүүсийн нэг нь Бен Бернанке бөгөөд 2007 онд глобал санхүүгийн хямралын анхны шинж тэмдгүүд илэрч эхлэх үед тэрбээр АНУ-ын Холбооны нөөцийн банк (ХНБ)-ны тэргүүн болоод удаагүй байв. Хямрал дэгдэхэд, өнгөрсөн үеийн туршлагад үндэслэн Бернанке ХНБ-ийг Японы арга барилыг дагах ёстой гэж үзсэн. Гэхдээ зарим нарийн зүйлийг шинэчилж, сайжруулсан хувилбараар санал болгов. Улмаар 2008 онд ХНБ шинээр бий болгосон мөнгөөр эдийн засгаас санхүүгийн хөрөнгүүд (эхэндээ орон сууцын зээлүүд, дараа нь Засгийн газрын бондууд)-ийг худалдан авч эхэлсэн. Дэлхийн бусад Төвбанк ч мөн адил арга хэмжээ авч, QE дэлхий даяар хэрэгжүүлж эхэлсэн. Эдийн засагчид QE нь хүүгийн түвшнийг бууруулах, инфляцыг нэмэгдүүлэхэд үр дүнтэй хэдий ч чухам яагаад, яаж ийм нөлөө үзүүлдэг онолыг судалсаар ирсэн байдаг.
“Money heist” цувралын оргил хэсгүүдийн нэгэнд “профессор” Испанийн мөнгөний үйлдвэрт нэвтэрч дээрэмдэх нь эдийн засагт ашиг тустай гэсэн үндэслэлийг тайлбарладаг. Түүнийг удаан хугацаанд мөрдөж мөшгөсөн цагдаагийн ажилтанд баригдах үедээ тэрбээр эдийн засгийн түүхийн хичээл заадаг. “2011 онд Европын Төвбанк юу ч үгүйгээс 171 тэрбум евро бий болгосон” гэж тэр хэлнэ. “Бид яг одоо үүнийг л хийж байна.” “Тэд үүнийг “эх үүсвэрийн тарилга” гэж нэрлэсэн”, “Би ч бас үүнийг хийж байна, гэхдээ банкиудад биш. Би үүнийг энд, бодит эдийн засагт хийж байна” гэж тэрбээр нэмж хэлдэг.
Мэдээж банк дээрэмдэх нь буруу. Гэхдээ мөнгө хэвлэх нь эдийн засгийн идэвхжлийг олон сувгаар дэмжиж чаддаг болохыг тэр зөв тайлбарласан. Ингэснээр инфляц хэт доогуур байх магадлалтай үед түүнийг өсгөж чадна. Үнэндээ энэ нь сүүлийн жилүүдэд эдийн засгийг тогтвортой байлгахын тулд Төвбанкиудын ашиглаж ирсэн аргуудын нэг юм. Ялангуяа, хүүгийн түвшнийг тогтоох зэрэг уламжлалт мөнгөний бодлогын хэрэгслүүд нь хязгаартаа тулсан үед хэрэглэдэг арга болсон.
Гэхдээ энд хязгаар бий. Хэрэв Төвбанкиуд хязгааргүйгээр улам их мөнгө хэвлэсээр байвал үр дүнд нь хэт өндөр инфляц үүсэж, хэрэглээний үнэ үлэмж өсөн, шинээр хэвлэсэн мөнгөний үнэ цэн хэт хурдан унах болно. Ингэснээр хүмүүсийн амьжиргаа сайжрах бус, харин ч дордох эрсдэлтэй.
Тийм ч учраас “Money heist” цувралын банк дээрэмчдээс ялгаатай нь Төвбанкны мөнгө хэвлэх бодлого маш тодорхой зорилготойгоор хэрэгждэг. Энэ нь ардчилсан сонгуулиар сонгогдсон хууль тогтоогчдын Төвбанкиудад тогтоож өгсөн инфляцын зорилтыг биелүүлэхэд чиглэдэг. Ийм зорилтын дор л хэрэгжүүлэх ёстой учраас мөнгө хэвлэх явдал ирээдүйд хяналтаас гарч, замбараагүй өсөх магадлал бага юм.
МОНГОЛ УЛСЫН ЭДИЙН ЗАСАГ ДАХЬ “МӨНГӨ ХЭВЛЭХ” БОДЛОГЫН ХЭРЭГЖИЛТ, ҮР ДАГАВАР
Монголбанкны хувьд сүүлийн 15 жилийн хугацаанд уламжлалт бус мөнгөний бодлого (мөнгө хэвлэх)-ыг хоёр удаа хэрэгжүүлсэн. Тухайлбал, Монголбанк Засгийн газартай хамтран хэрэгжүүлсэн Үнэ тогтворжуулах, “Сайн” зэрэг хөтөлбөрийн хүрээнд 2012-2016 онд 7.2 их наяд төгрөг (энэ нь 2016 оны ДНБ-ий 30.1 хувьтай тэнцүү)-ийг эдийн засагт шинээр нийлүүлсэн гэж KPMG (2018)-ийн тайланд дурдсан бол тэтгэврийн зээл тэглэх, “Ковид-19” цар тахлын үеийн 10 их наядын болон бусад хөтөлбөр, арга хэмжээний хүрээнд 2020- 2022 онд зөвхөн Монголбанкнаас хамгийн багадаа 3.8 их наяд төгрөг (Төвбанкны дотоод активын үлдэгдлийн өөрчлөлтөөр хэмжив)ийг шинээр бий болгожээ.
Монголбанкны уламжлалт бус мөнгөний бодлогын үзүүлэлтийг олон улсын жишгийн дагуу түүний дотоод, бусад активын ялгавраар хэмжих боломжтой. Үүний дагуу тооцсон уламжлалт бус мөнгөний бодлогын индекс (2010.01=100), уламжлалт бодлогын хэмжүүр болох бодлогын хүүг хамтад нь нэгдүгээр зурагт харууллаа. Монголын эдийн засагт хэрэгжүүлсэн уламжлалт бус мөнгөний бодлого нь инфляц өндөр, бодлогын хүүг 0 бус, эерэг, өндөр түвшинд байхад хэрэгжүүлсэн нь сонгодог хэлбэрээс (Япон, АНУ, Британи, Европт хэрэгжүүдгээс) ялгаатай буюу инфляц хэт бага үед эргүүлэн өсгөх зорилгоор хэрэгжүүлэх ёстой гэдэг зарчимтай зөрчилддөг. Энэ нь Төвбанкны хараат бус байдал, баланс дахь өндөр алдагдлын шалтгаан болдог зэрэг асуудлыг мөн давхар хөнддөг.
Миний бие эдийн засагч Даваажавын хамтаар 2012-2016 онд хэрэгжүүлсэн Төвбанкны хүү (Монголбанкны дотоод актив 2013-2016 онд ес дахин өссөн)-гийн нөлөөнд төвлөрч судалсан. Ингэхдээ эдийн засгийг нэг хувиар тэлэх санхүүжилт нь валютын нөөцийг 5.3 хувиар бууруулж, ханшийг 3.3 хувиар сулруулах, 0.7 хувийн инфляц өдөөх зардал, үр дагавартай байсныг судалгаагаар харуулсан билээ. Өөрөөр хэлбэл, Төвбанкнаас мөнгө хэвлэж эдийн засагт шинээр нийлүүлэх нь төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш хүчтэй сулрахад хүргэдэг болохыг нотолсон.
Мөн миний хувьд (2025) 2020-2022 онд хэрэгжүүлсэн уламжлалт болон уламжлалт бус мөнгөний бодлогын эдийн засагт үзүүлсэн нөлөөг Монголын эдийн засгийн бүтцийн вектор авторегрсс (SVAR) загвар боловсруулж судалсан. Төвбанкнаас санхүүжилт олгох нь эдийн засгийн идэвхжлийг дэмжих хэдий ч нөгөө талд төгрөгийн нэрлэсэн ханш байнгын суларч, хэрэглээний үнийн өсөлтөд хүргэж байгааг уг судалгаагаар мөн харуулсан. Тэр дундаа, Монголбанк 2020-2022 онд бодлогын хүүг 10 хувьд (2020 оны гуравдугаар сарын түвшин) хадгалж, мөнгө шинээр нэмж хэвлээгүй (дотоод актив 2020 оны гуравдугаар сарны түвшинд), гэхдээ эдийн засагт үүссэн бүх шок бодит байдалтай адил хэвээр байсан гэвэл эдийн засаг хэрхэх байсныг тооцож, бодит гүйцэтгэлтэй харьцуулан хоёрдугаар зурагт тодорхой харууллаа.
Бодит байдалд хэрэгжүүлсэн мөнгөний бодлогын үр дүнд ДНБ 2022 оноос хойш 2-4.5 хувиар өссөн хэдий ч нөгөө талд 20212023 онд төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш долоон хувиар нэмж суларч, 2021-2023 онд хэрэглээний үнэ 4-7 хувиар нэмж өсжээ. Гэхдээ төгрөгийн ам.доллартой харьцах ханш илүү хүчтэй сулрах тул ам.доллароор илэрхийлэгдэх ДНБ буурахаар буюу эдийн засгийг дэмжих үндсэн зорилгодоо хүрч чадахааргүй байна (Зураг 2). Өөрөөр хэлбэл, Төвбанкнаас мөнгөний бодлогыг сулруулах, тэр дундаа “мөнгө хэвлэх” бодлого хэрэгжүүлэх нь эдийн засгийн идэвхжлийг дэмжихээс илүү өндөр хувиар төгрөгийн нэрлэсэн ханш, хэрэглээний үнийг өсгөж байгааг анхаарах ёстой. Ялангуяа, ганцхан нэгж хувийн нэмэлт өсөлт бий болгохын тулд 1.5-2 нэгж хувийн өндөр инфляц, ханшийн сулралт бий болгож байгаа нь өсөлт хүртээмжтэй бус байгаа үед орлого багатай өрхүүдэд санхүүгийн хүнд цохилт болж байна.
НЭГЭНТ ХЭРЭГЖҮҮЛЭЭД ӨНГӨРСӨН БОДЛОГЫН ҮР ДАГАВАРЫГ ЯАГААД ЭРГЭН СУРВАЛЖИЛЖ БАЙНА ВЭ
Энэ төрлийн шинжилгээ нь өнгөрсөн үеэс сургамж авч, амжилтаа батжуулж, алдаагаа залруулахад туслах учиртай. Гэвч Монголбанкаар “мөнгө хэвлүүлэх” үйл ажиллагаа төрийн хууль хэлбэрээр албажиж, хуулийг хэн бүхэн мөрдөх ёстой гэдгээр хэрэгжүүлдэг хэвшил тогтоод байна. Сүүлийн жишээ гэвэл, 2025 оны сүүлээр батлагдсан Стратегийн ач холбогдол бүхий бүтээгдэхүүний хангамж, нийлүүлэлтийг дэмжих тухай хуульд “Монголбанк стратегийн ач холбогдол бүхий бүтээгдэхүүний хангамж, нийлүүлэлтийг дэмжиж, газрын тосны бүтээгдэхүүн импортолдог аж ахуйн нэгжид эргэлтийн хөрөнгийн хөнгөлөлттэй санхүүжилтийг репо арилжааны нөхцөлөөр банканд олгох, газрын тосны бүтээгдэхүүний нөөцийг нэмэгдүүлэх зорилгоор агуулах, шилжүүлэн ачих байгууламж, дэд бүтцийг шинээр барих, өргөтгөхөд шаардагдах санхүүжилтийг репо арилжааны нөхцөлөөр олгох, эсхүл гадаад эх үүсвэрээр санхүүжүүлэх арга хэмжээг авах бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ” гэж заажээ.
Энд дурдагдаж буй репо арилжаа гэдгийн хойно, Монголбанк урт хугацаатай 1.1 их наяд төгрөг (300 гаруй сая ам.доллар)-ийн санхүүжилт шинээр гаргах буюу “мөнгө хэвлэх” асуудал яригдана. Ийнхүү мөнгө хэвлэх нь хэрэглээний үнэ, ханшийн сулралаар төгсөх аюул байсаар байна. “Зорилго нь аргаа зөвтгөхгүй” гэдэг. Урд хормойгоо хойд хормойгоо нөхөж, үнийн өсөлтөөс дараагийн өсөлтийн хооронд өдөр хоног өнгөрч, орлого багатай иргэдийн амьжиргаа дордсоор байх нь яавч хөгжлийн зөв зам биш болой.
Эдийн засгийн шинжлэх ухааны доктор, дэд профессор Д.Ган-Очир
