Үе үеийн Ерөнхийлөгчийн үлдээсэн өв 

Монгол Улс 1992 онд шинэ, ардчилсан Үндсэн хуулиа баталж, үүний дагуу Ерөнхийлөгчөө сонгосоор 34 жил улирчээ. Энэ хугацаанд бид найман удаа сонгууль явуулж, П.Очирбат, Н.Багабанди, Н.Энхбаяр, Ц.Элбэгдорж, Х.Баттулга, У.Хүрэлсүх хэмээх Ерөнхийлөгчтэй байв. Тэгвэл тэд эх орондоо ямар өв үлдээв, бүх ард түмний саналаар сонгогддог цорын ганц албан тушаалтны үүргээ хэрхэн биелүүлсэн бол. 

1. ПУНСАЛМААГИЙН ОЧИРБАТ

Ажилласан жил: 1990-1997 

Үлдээсэн өв: Монгол Улсыг тайван замаар ардчилсан тогтолцоонд шилжүүлж, цөмийн зэвсэггүй бүс нутаг гэдгийг тунхагласан.

Онцлог: БНМАУ-ын анхны бөгөөд сүүлчийн, ардчилсан Монгол Улсын анхны Төрийн тэргүүн.

Төсөв: Хамгийн ихдээ 300 сая төгрөг байв. 

Пар­ламентын засаглалыг сонгоход П.Очир­­ бат 1990-1992 онд БНМАУ-ын анх­ны бө­гөөд сүүл­ чийн Ерөнхийлөгчөөр ажил­ласан юм. МАХН-ын ги­шүүн байсан ч тэр­бээр ард­чил­сан хүчний за­­ луусыг ойлгон дэмжиж, “тө­рийн гүүр”-ийн үүрэг гүйцэтгэснээр Монгол Улсыг ардчилсан тог­толцоонд тайван за­маар шилжүүлсэн байна. Ард­ чилсан, шинэҮнд­сэн хуулийг батлахад ч хувь нэмрээ оруул­жээ. Уг хуулийн дагуу анхны сон­гууль болох хүр­тэл тэрбээр Төрийн тэргүүний үүргээ гүй­цэт­гэсэн. Мөн 1992 оны есдүгээр сард НҮБын Ерөн­хий ассамблейн 47 дугаар чуул­га­наар дэл­хий дахинд Монгол Улс цөмийн зэв­сэг­гүй бүс болсныг албан ёсоор тунхагласан гавьяа­тай. Энэ бол манай улсын тусгаар тогт­нол, үндэсний аюул­­ гүй байдлын хувьд маш чу­хал шийдвэр байв. 

Харин 1993 оны сонгуулиар МАХН-аас түүнд нэр дэвших квот олгосонгүй. Тэгмэгц МҮАН, Мон­голын социал демократ намын хам­тар­сан эвс­лээс нэрээ дэвшүүлэн сонгогджээ. Шил­жил­­ тийн үед эдийн засаг хямралтай, Төв­банк­ны валю­тын нөөц шавхагдаад байсан тул “Алт” хөтөл­бөр хэрэгжүүлэв. Мөн түлш, ша­та­хууны дотоодын хэрэгцээгээ өөрсдөө хангах ёстой гэ­сэн бод­лого баримталж, газрын тос олборлох аж­лыг эхлүүлсэн гавьяатай. Цагаан дээл­тэй Ерөн­хийлөгч П.Очирбат хар тосоор эн­гэрээ мялаан баярлаж буй дүр зураг бол 1997 он байлаа. Түүнч­лэн төр, сүм хийдийн ха­рил­цааны тухай хуу­лийг түү­ ний үед баталж, Мэгжид Жанрайсиг бурх­ныг ард түмний хан­диваар дахин бүтээж, за­лах ажлыг улс төрийн түв­шинд дэмжин гүй­цэт­гэ­жээ. 

1990 он гарснаар картын бараанд шилжиж, хүнс­ний хомсдол нүүрлэсэн юм. “Алт” хөтөлбөр нь ол­бор­лолтыг нэмэгдүүлж, валютын нөөцийг өс­гө­сөн ч нөгөө талдаа байгаль орчныг нөхөн сэргээх тухай асуудал үүсгэв. 

Энэ үед улсын төсвийн хэмжээ бага, Ерөнхий­лөгч, түүний Тамгын газарт элдэв ямба нэвтэрч ам­жаагүй байсан тул төсөв арав гаруй саяас эхэлж, бүрэн эрхийнх нь төгсгөлд 300 орчим сая төг­рөгт л хүрчээ. 

2. НАЦАГИЙН БАГАБАНДИ 

Ажилласан жил: 1997-2005

Үлдээсэн өв: Гуравдагч хөршийн бодлогыг тэлсэн

Онцлог: Улс төрийн тогтворгүй цаг үед ажилласан. Хоёр удаа улирч сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч

Төсөв: 500 саяас 1.5 тэрбум 

Н.Багабандийн бүрэн эрхийн эхний дөрвөн жилд улс төр үнэхээр ороо бусгаа байлаа. 1996 оны сонгуульд тухайн үеийн МАХН анх удаа ялаг­даж, Ардчилсан холбоо эвсэл олонх бол­сон үе. Засгийн газар жил хүрэхгүй солиг­дож, тө­­ рийн ажил гацаж байв. Мөн С.Зориг агсны амийг хө­нөөсөн аймшигт гэмт хэрэг гарсан. Ийм “галзуу” цаг үед Н.Багабанди пар­ламен­тад хяналт тавьж, тэнцвэрийг барим­талсан гэж судлаачид үз­дэг аж. Тэрбээр гу­рав­дагч хөршийн бодлогыг идэвх­жүүлж, АНУ, Япон, Европын орнуудтай харил­цаагаа шинэ шатанд гаргахад хувь нэмрээ оруул­сан. Түүнч­лэн ЗХУ-ын үед хуримтлагдсан их өрийг 2003 онд тэглэхэд Ерөн­хийлөгч Н.Бага­банди, Ерөнхий сайд Н.Энх­баяр нарын хам­тын дипломат зүтгэл шийд­вэр­лэх үүрэг гүй­цэтгэсэн байна. Энэ нь Монголын эдийн засгийг том дарамтаас чө­лөөл­сөн гэж үнэ­лэгд­дэг. 

1996-2000 оны тогтворгүй улс төрд Н.Ба­габандийн хувь нэмэр ч бий. Тэрбээр Ардчилсан холбоо эвслээс Ерөнхий сайдад нэр дэвшүүлсэн Д.Ган­болдын нэрийг долоон удаа бу­цаажээ. Намынхаа эрх ашгийг түрүүнд тавь­сан, ал­баар га­цаасан гэсэн хардлагыг энэ нь да­гуул­даг. Ерөн­хийлөгчтэй зөвшилцөх л хууль­тай ч түү­­ ний зөвшөөрөлгүй бол Ерөнхий сай­даа то­милж чад­даггүй байв. Мөн С.Зориг агс­ны амиа алдсан хэр­гийг шалгаж, илрүүлэхэд хан­галт­тай шахалт үзүүлээгүй гэж түүнийг шүүм­жил­дэг. 

Тэрбээр гаднаасаа маш төв, нэр цэвэр дүр төрх бүрдүүлсэн Ерөнхийлөгч байв. Түүний бүрэн эрхийн хугацаанд эдийн засаг, нийгмийн нөхцөл харьцангуй тогтворжин төсвийн хэмжээ өсөж, 500 саяас 1.5 тэрбум болсон байна. 

3. НАМБАРЫН ЭНХБАЯР 

Ажилласан жил: 2005-2009

Үлдээсэн өв: АТГ-ыг байгуулах санаачилгыг гаргаж, Авлигын эсрэг хуулийн шинэчилсэн найруулгын төслийг өргөн барьж батлуулсан.

Онцлог: Ерөнхийлөгчийн албан тушаалын нөлөөг “гүнзгийрүүлсэн” нэгэн. Онц байдал зарласан цорын ганц Төрийн тэргүүн.

Төсөв: 2-3.5 тэрбум 

Түүний үеэс жинхэнэ будилаан эхэлсэн юм. Парламентын засаглалыг нэг хүний да­ран­гуйллаар солих нь уу гэсэн болгоомжлол ч эн­дээс үүсэл­тэй. Учир нь хуулиар хязгаарласан Ерөнхий­лөгчийн эрх мэдлийг бодит байдалд тэлж, нөлөөгөө нэмсэн анхны Төрийн тэргүүн нь тэр байв. Нам дотроо нөлөөгөө нэмс­нээр фрак­цаар талцсан “хор найруулга” хөгж­сөн байх нь. П.Очир­батын үед эхлүүлсэн төр шашныг хос­луу­лах бодлогыг илүү гүнз­гийрүүлсэн юм. Мөн тэр­бээр гуравдагч хөршийн бодлогыг эрчим­жүүлж, АНУ-ын Ерөнхийлөгч Жорж Буш манай улсад айл­чилж байлаа. Үүний үр дүнд “Мянганы сорилтын сан”гаас Монгол Улсад хэдэн зуун сая ам.долларын буцалт­гүй тусламж авсан юм.

“Авлигын загалмайлсан эцэг” хэмээн түүнийг тодорхойлох нь бий. Тэр­бээр хууль хяналтын байгууллага, шүүх, про­курор, Авлигатай тэмцэх газрыг ч хяналт­даа авч эхлэв. Бие даасан байх ёстой хууль, шүү­хийн байгууллагууд өндөр албан ту­шаалтны за­хиал­гаар ажилладаг сис­темийг Н.Энх­баяр анх уг­сарсан гэдэг. 

2008 оны долоодугаар сарын 1-нд сонгуулийн булхайг эсэргүүцсэн жагсаал үймээн болон хувирч, таван хүний амь нас эрсдэв. Тиймээс Ерөн­хийлөгч Н.Энхбаяр онц байдал зарласан юм. Ийнхүү ардчилсан тогтолцоонд шилжсэнээс хойш анхны бөгөөд сүүлийн удаа онц байдал зарласан Төрийн тэргүүн болжээ. Эл явдлыг хохирол багатайгаар зогсоож чадаагүй гэж түү­нийг шүүмжилдэг. Ерөнхийлөгчөөр ажил­ласан дөрвөн жилдээ албан тушаалаа ашиглан “Өр­гөө” зочид буудал, “Улаанбаатар таймс” со­ниныг хувьчилсан зэ­рэг хэргээр 2012 онд түү­нийг “оймсыг нь го­золзуулан” баривчилж, хоёр жил зур­гаан сарын ял оноо­сон түүхтэй. Улмаар 2013 оны наймдугаар сард тухайн үеийн Ерөн­хийлөгч Ц.Эл­бэг­дорж зар­лиг гаргаж, ууч­лал үзүүлснээр сул­лагд­жээ. 

2000 оны дундаас уул уурхайн салбар эр­чимжиж, улсын төсөв тэлж эхэлсэн. Үүнийг дагаад Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын тө­сөв жилд дунд­жаар 2-3.5 тэрбум төгрөгийн хоо­ронд хэлбэлздэг болсон юм. 

4. ЦАХИАГИЙН ЭЛБЭГДОРЖ

Ажилласан жил: 2009-2017

Үлдээсэн өв: Цаазын ялыг халсан. Бүх нийтээр мод тарих үндэсний өдрийг санаачлан хэрэгжүүлсэн. Шүүхийн салбарт шинэчлэл хийсэн.

Онцлог: Олон улсад хамгийн их хүлээн зөвшөөрөгдсөн Ерөнхийлөгч гэгддэг.

Төсөв: 3.8-6.7 тэрбум

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр ажилласан дөрөв дэх хүн болох Ц.Элбэгдорж олон улсад илүү танигдаж, хүлээн зөвшөөрөгдсөн Тө­рийн тэр­гүүн байснаараа ялгаатай. Тэр хэрээр Монгол Ул­сыг ч гадаад ертөнцөд хүлээн зөв­шөөрүүлж бай­сан гэсэн үг. Илтгэх, ярих чадвар сайтай нь түүний нэг давуу тал. Мөн Харвардын их сур­гуулийн Жон Кеннедигийн нэрэмжит Тө­рийн удирдлагын сургуулийг төгссөн нь олон улсын тавцанд танилын хүрээг нь илүү өр­гөн бол­госон биз. 2016 онд АСЕМ буюу Ази, Ев­ропын дээд хэм­жээний 11 дэх уулзалтыг эх орондоо ам­жилт­тай зохион байгуулсан. Шилэн дансны тухай хуулийг санаач­ лан батлуулсан нь ч бас нэг ололт болсон юм.

Тэрбээр Шүүхийн тухай багц хуулиудыг са­наа­чилж, шинэчлэн батлуулжээ. Шүүхийг тойр­гийн зарчмаар зохион байгуулж, эрүү, иргэн, захиргааны хэмээн ангилж, мэргэшүүлэх суу­рийг тавьсан. Шүүгч нарын цалинг мөн хэд дахин нэмсэн байдаг. Энэхүү шинэчлэл нь инс­­ титуцийн хувьд дэвшил авчирсан ч олон шүүмж­­ лэл, маргаан дагуулсан юм. Юуны өм­нө тойргийн шүүх байгуулахын тулд олон шүүг­чийг “бөөн­дөн” чөлөөлж, шинээр томилов. Ин­гэх­дээ өөрийн хүмүүсийг шургуулж, төрийн өн­дөр албан тушаалтан шүүхэд нөлөөлдөг, эрх аш­гийнхаа төлөө ажиллуулдаг болгох замыг хөг­жүүлж, “шударга бусын хонгил” угсарсан хэ­мээн түүнийг буруут­гадаг. Ерөнхийлөгчид олгосон бүрэн эрхэд бүх шатны шүүгчийг томилох мэдэл багтдаг. 2001 онд хуульд оруул­сан өөрчлөлтийн дагуу уг бүрэн эрхийг Н.Бага­бан­диас эхлэн бүх Ерөнхийлөгч хэрэгжүүлсэн. Ц.Эл­бэгдорж үүн дээр нэмээд Шүү­ хийн ерөн­хий зөвлөлийн гишүүдийг өөрөө мэдэн томилох эрх­тэй болгосон байна. Улмаар хүн нь байхад хэрэг нь олддог гэдэг зарчмаар өрсөлдөгч улс төрч­дөө за­маасаа зайлуулахад шүүх, хуулийн бай­гуул­ла­гыг ашиглах, айлгаж, сүрдүүлдэг байдал “цэцэглэсэн” гэ­дэг аж. Хожим түүнийг хэд хэдэн асуудлаар мөн л шалгасан. 

Түүнийг Ерөнхийлөгчөөр ажилласан хугацаанд Тамгын газрынх нь төсөв жилд 3.8-11.4 тэрбумын хооронд хэлбэлзжээ. 

5. ХАЛТМААГИЙН БАТТУЛГА 

Ажилласан жил: 2017-2021

Үлдээсэн өв: Тавантолгой-Зүүнбаян, Тавантолгой Гашуун сухайт чиглэлийн төмөр замын суурь бүтцийн ажлыг хийлгүүлсэн.

Онцлог: Эрх мэдлийн хуваа­рилалтыг “хольж”, Засгийн газрын ажлыг хийж эхэлсэн Төрийн тэргүүн гэж үздэг.

Төсөв: 4-6.7 тэрбум 

Өмнөх Ерөнхийлөгч нар аль болох гуравдагч хөршийн бодлогыг тэлж, хөгжүүлэх чиглэл баримталж ажилласан бол Х.Баттулга “эсрэг дүрэм” мөрджээ. Тэрбээр “Монгол ялна” уриа дэвшүүлж, үндэсний үйлдвэрлэл, до­тоо­дын бүтээн байгуулалт, бие даасан эдийн зас­гийг дэмжсэн үндсэрхэг бодлого явуулсан юм. Монгол­чууд өөрсдөө дэд бүтэц, төмөр за­маа барьж байгуулж чадна гэсэн өөдрөг үз­лийг ухуулсан. Улмаар Тавантолгой-Зүүнбаян чиг­лэлийн 416.1, Тавантолгой-Гашуунсухайтын 233.6 км, нийт 650 орчим км төмөр замын суурь бүт­цийг 90 гаруй хувьтай бариулсан байна. Та­ван­толгой-Гашуунсухайтын замыг 2022 оны ес­дүгээр сард ашиглалтад оруулсан. БНХАУ-тай холбох цэг нь дутуу байсан учраас үүнийг “мухар төмөр зам” хэмээн шүүмжилж байв. Эл холболтыг одоо ч бүрэн хийгээгүй. Ерөөс тө­мөр замаа урд, хойд хөрштэй ямар царигаар хол­бох тухай маргаан түүнтэй холбогддог. 

“Ковид-19” цар тахлын үед уг вирусийг дэл­­ хий даяар тараасан хэмээн буруудаж, ган­цаардаж байсан БНХАУ-д Төрийн тэргүүн зориг­тойгоор айлчилж, 30 мянган хониор тусламж өргөн, урд хөршийн ард түмэнд нэр хүндээ өс­гөсөн түүх бий. Гэвч түүний үед манай улсын гадаад харилцаа хумигдсан, мөн хойд хөршөө “налсан” бодлого явуулсан гэсэн хардлага арил­сангүй.

Тэрбээр “шударга бусын хонгил”-ыг ну­раа­­ на хэмээн зарлаж, 2019 онд Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн нэмэлт, өөрч­лөл­тийг санаачлан, батлуулсан юм. Үүгээр Үн­дэс­ний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс зөв­лөмж гар­гавал ШЕЗ-ийн саналгүйгээр шүүгч, ерөн­хий шүүгч, прокуроруудыг албан тушаа­лаас нь түд­гэлзүүлэх, чөлөөлөх эрх зүйн зохи­цуу­лал­тыг бий бол­госон. Гэтэл ҮАБЗ-ийг Х.Бат­тул­га өөрөө тэр­гүүлж байв. Ингээд тэрбээр Улсын дээд шүү­хийн ерөнхий шүүгч, Улсын ерөн­хий проку­рор, Авлигатай тэмцэх газрын дарга нарыг хуга­цаанаас нь өмнө үүрэгт ажлаас чөлөөлж, ши­нээр томилсон нь дуулиан дагуулав. Үүнийг за­рим судлаач шүүх засаглалд нө­лөөлөх гэсэн, Тө­рийн тэргүүний эрх мэдлийг нэ­мэх оролдлого гэж шүүмжилдэг. Гэхдээ 2021 онд УИХ дээрх зо­хи­цуулалтыг цуцалсан юм. Хонгил нураах ажлын­хаа хүрээнд тэрбээр “Оюу­толгой”-н гэрээг хийсэн Засгийн газрын тэр­гүүн, сайд нар болох С.Баяр, С.Баярцогт, Ч.Сай­ханбилэг, эрх мэдлээ урвуулан ашигласан хэ­мээн Ерөнхий сайд асан Ж.Эрдэнэбат нарыг баривчлуулж, ял авахад хүргэжээ. Үүнийг авлигын эсрэг гэ­хээс илүү өр­сөлдөгчдөө намнах оролдлого гэж үзэх хүн олон. 

Мөн тэрбээр ахмадуудын тэтгэврийн зээлийг нэг удаа тэглэх шийдвэр гаргаж байлаа. Түүнчлэн цар тах­лын үед ир­гэ­дэд бэлэн мөнгө тараах, төмөр за­мын ажилд до­тоо­дын цэргийг дайчлах зэргээр Зас­гийн газрын тэр­гүүн мэт “аашилж”, тэд­ний эрх мэдэлд хэтэрхий оролц­лоо хэмээн шүүмж­лүүл­дэг байсан юм. Тэр­бээр үүнээс хойш нүүрсний хул­гай, Төгрөг нуу­рын зэ­рэг олон хэргээр шал­гуулсаар байгаа. 

Түүний Тамгын газрын төсөв харьцангуй бага буюу жилд дунджаар 4-6.7 тэрбум төг­рө­гийн хооронд байжээ. 

6. УХНААГИЙН ХҮРЭЛСҮХ 

Ажилласан жил: 2021 оноос одоо хүртэл

Үлдээсэн өв: “Тэрбум мод”, “Хүнсний хувьсгал”, “Цагаан алт” зэрэг хөтөлбөр хэрэгжүүлж буй.

Онцлог: Зургаан жилээр, нэг удаа сонгогдсон анхны Ерөнхийлөгч

Төсөв: 33.6 их наяд 

У.Хүрэлсүх Төрийн тэргүүнээр сонгогд­со­ныхоо дараа буюу есдүгээр сард НҮБ-ын Ерөн­хий ассамблейн индрээс уур амьс­га­лын өөрчлөлт, цөл­жилттэй тэмцэх зорилгоор “Тэр­бум мод” үн­дэс­ний хөдөлгөөн өрнүүлж буй­гаа зарласан билээ. Төр, хувийн хэвшил хамт­ран эх орноо ногоо­руулна гэж буй. 2030 он гэхэд манай улс тэрбум модоо тарьж дуусгана гэсэн. 

Хүнсний хэрэгцээгээ дотоодоосоо бүрэн хангахын тулд “Хүнсний хувьсгал” хөтөлбөрийг 2022 оноос энэ оныг дуустал хэрэгжүүлэн, үйлд­­ вэр­лэгч, тариаланчдад хөнгөлөлттэй зээл, татв­а­рын дэмжлэг үзүүлж буй юм. Одоо­гоор 2500 га­руй аж ахуйн нэгжид 1.3 их наяд төг­рөгийн зээлийг арилжааны банкнууд, улсын тө­сөв, зээлийн бат­лан даалтын сангийн эх үүс­вэ­рээр олгожээ. 

Өмнөх Ерөнхийлөгчийн үед хумигдсан гадаад харилцааны бодлогыг эдүгээ У.Хүрэлсүх ба­­ га­гүй тэлж байна гэж судлаачид үздэг. Үнэ­хээр ч өнгөрсөн таван жилд 20 орчим орны Тө­рийн тэргүүн манай улсад албан ёсны айлч­лал хийжээ. Ялангуяа 2024 онд ОХУ, ХБНГУ, Бе­ла­русь, Швейцарын холбооны зэрэг есөн ор­ны Ерөнхийлөгч зочилсон юм. Энд онд Тажикис­тан, БНСУ, хамгийн сүүлд Монтенегро Ул­сын Ерөнхийлөгч төрийн айлчлал хийлээ. Эдгээрээс Гэгээн ширээт улсын Төрийн тэргүүн, Ромын пап Францис 2023 оны есдүгээр сард манай ул­сад айл­ чилс­ныг онцлох учиртай. Дэл­хий даяар тарх­сан гурван тэрбум католик ша­шинт­ны тэргүүн Монгол Улсад саатсан анхны тохиолдол энэ байлаа. Мөн Япон Улсын Эзэн хаан Нарүхито, хатан Масако нар 2025 оны долоодугаар сард манай улсад зочилсныг түүхэн хэмээн тодотгож болно. У.Хү­ рэл­сүх мөн арван оронд айлчилжээ. 

Нөгөө талд тэр улс төрийн хүрээнд, намдаа нөлөө­гөө маш ихээр тэлсэн. Сүүлийн хоёр жилд МАН дахь талцал ноцтой хэмжээнд хүрсний ард Ерөнхийлөгч голлох үүрэгтэй оролцсон гэдэг. Эл талцал одоо ч үргэлжилж, тус намын 100 гаруй жилийн түүхэнд байгаагүйгээр гүнзгийрч байна. Авлигын асуудалд ороо­цолдсон Ерөнхий сайд Л.Оюун-Эрдэнэ огц­рох­гүй хэмээн зүтгэж, за­луус түү­нийг хариуц­лагаа хүлээ хэмээн сар орчим жагс­сан. Тэр үед Ерөнхийлөгч чуул­ганы танхимд орж, хатуухан үг чулуудаад л шийдвэрийг өөрийнхөө талд эргүүлж байлаа. Хууль, эрх зүйн хүрээнд түүний бүрэн эрх хяз­гаар­лагдмал ч хөшигний ард “гар, хөлүүд” нь төрийн гол албан тушаалуудыг хашиж байна. Өнөөдөр манай улсад түүнийг да­вах улс төрийн эрх мэдэлтэн бараг алга болжээ. Ерөн­хий­лөгч нам бус байх ёс­той гэдэг шаардлага цаа­сан дээр л үлдэв. Мөн У.Хү­рэл­сүхийн үед Ерөнхийлөгчийн Там­гын газрын төсөв түүхэнд байгаагүй огцом тэл­сэн. Түү­ нийг анх Ерөнхийлөгч болох үед тө­сөв нь 11.9 тэр­бум байсан бол жил бүр өссөөр энэ онд 33.6 тэр­бум болжээ. Олон хөтөлбөр, тө­рийн айлч­лалын бэлтгэл гэх мэтээр зардал нь ийн­хүү “ниссэн” байна. Түүний улс төр дэх нөлөө тэ­лэ­хийн хэ­рээр Ерөн­хийлөгчийн засаглалтай болгох нь гэсэн хард­лага, айдас дагадаг. Түүнчлэн дахин сонгогдох хууль , эрх зүйн боломжийг эрэлхийлсээр байгаа гэдэг . Гэвч тэрбээр эдгээрийг үгүйс­гэ­сээр ир­сэн. 

Ард түмний эв нэгдлийг хангагч гэхээс илүү намын, Ерөнхийлөгчийн албан тушаалын нөлөөгөө ахиулсан эдгээр Төрийн тэргүүний алдааг давтахгүй байж чадах долоо дахь хүнийг бид сонгож чадах уу гэдгийг удахгүй харах нь.