“Тэрбум мод” тэнгэрт үлдэх үү 

Дэлхийн хоёр тэрбум гаруй хүний өдөр тутмын ахуй амьжиргаа, амь нас, эрүүл мэн­дэд шууд заналхийлэл учруулж буй цөлжилт, шар шороон шуурганы аюулыг намжаах томоохон амлалтыг одоогоос таван жи­лийн өмнө НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 76 дугаар чуулганы индрээс Монгол Улсын Ерөн­хийлөгч У.Хүрэлсүх дэвшүүлсэн нь есөн жилийн хугацаанд тэрбумаас давсан хэм­жээний мод тарих байв. Байгаль, цаг уурын гамшигт үзэгдлийн эсрэг дэлхий ний­тийн тэмцэлд үнэтэй хувь нэмэр оруулах амбиц­тай­гаар хүлээсэн энэхүү үүрэг, амлалтын хэрэг­жилтийг олон улсад тайлагнаж, үнэлүүлж дүгнүүлэхэд дөрөв хүрэхгүй жил үлдлээ. Үнд­сэндээ төлөвлөсөн хугацааных нь талаас илүү нь өн­гөр­чихсөн гэсэн үг. Гэтэл үүний хүрээнд хэ­рэг­жүүл­сэн ажлын үр дүн, гүйцэтгэл өд­гөө туй­лын хангалтгүй байна. Монгол Улс өнгөрсөн хугацаанд хийж амжаагүй ажлаа ирэх жилүү­дэд гүйцэлдүүлж хүчрэх үү, олон улсын өм­нө хүлээсэн үүрэг, амлалтаасаа буцвал одоогийн байр суурь хаашаа эргэх вэ гэдэг эрс­дэлийг ну­хац­тайгаар бодолцох цагтай нүүр ту­лах нь. 

Энэ зорилттой холбогдуулан манай улс “Тэр­бум мод” хөдөлгөөнийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлээд таван жил гаруй болж бай­на. Хөдөлгөөний хүрээнд 2021-2030 онд 1.5 тэр­бум мод тарьж, арчлан хамгаалж, ургуулснаар ойн сангийн хэмжээг есөн хувь (өдгөө 8.7 буй)-д хүргэх зорилт тавьсан. Ингэснээр цөлжилтөд нэн хүчтэй өртсөн газар нутгийн хэмжээг дөрвөн хувиар, хүлэмжийн хийн ялгарлыг 600 мянган тонноор бууруулна гэж тооцсон юм. Гэтэл одоогоор энэ зорилтынхоо 10 хувьд ч хүрээ­гүй байна. “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөө­ний бодлого, үйл ажиллагааг хариуцаж буй, Засгийн газрын хэрэгжүүлэгч агентлаг Ойн газрынхны мэдээлснээр манай улс 2021 оноос хойш 140.3 сая мод тарьжээ. Үүнийг хувиар тооцвол 9.1 ху­вийн биелэлттэй, ойжуулсан талбайд шил­жүүл­бэл 71.4 мянган га-тай дүйж буй гэнэ. Та­ван жилийн хугацаанд давхардсан тоогоор 1.2 сая хүн мод тарих хөдөлгөөнд нэгдсэн аж. Ам­лалтаа биелүүлэхийн тулд үлдсэн хугацаанд 1.3 тэрбум гаруй, жилд дунджаар 330 орчим сая буюу 2021-2026 онд тарьснаасаа хоёр дахин олон мод “амьдруулах” ёстой болж байна. Тийм бодит боломж, чадамж бий юү? 

Таван жилд 140.3 сая мод тарьсан нь манай улсын дэвшүүлсэн зорилттой харьцуулбал маш чамлалттай үзүүлэлт. Цаашлаад энэ тоо бо­ди­той юу гэдэг нь эргэлзээтэй. Нэгдүгээрт, тус хөдөлгөөнийг хэрэгжүүлэх үүрэг хүлээсэн хүмүүс нийт тарьсан модныхоо тоог л багцаагаар гаргадгаас биш, хэчнээн нь урга­сан, хэд нь үхсэн бэ гэдгийг тооцож чаддаггүй. Тэд тарьсан модоо “terbummod.mn” бүртгэлийн сис­темээр дамжуулан нарийн бүртгэдэг гэж байгаа ч ургуулсан, амьдруулсан хувийг нь бо­дитоор хянаж чаддаггүй юм билээ. Манай улсад модны усалгаа, арчилгааны нэгдсэн систем байдаггүйтэй адил хяналтын тог­тол­цоо ч алга. Хоёрдугаарт, модны тоо, бүртгэлийг бодитоор гаргадаг хараат бус мо­ни­торингийн систем мөн л байхгүй. “Тэрбум мод”-ны бүртгэлийн системийг гэхэд тус хөтөлбөрийг нэгдсэн бодлогоор хангах чиг үүрэгтэй Ойн газрынхан хариуцдаг. Төрийн байгууллагынхан өөрсдийн мэдэлд байдаг сис­темээр чиг үүргийнхээ ажлыг хянаж, үнэлдэг гэсэн үг. Гуравдугаарт, өнгөрсөн хугацаанд тарь­сан гэх модны тодорхой хувийг нь дүй­цүүлэх хэлбэрээр тооцсон байна. Өөрөөр хэлбэл, ойжуулалтын ажилд зориулж уул уур­хайн компани, банк санхүүгийн байгууллагуудаас гар­га­сан санхүүжилт, хөрөнгө оруулалтыг мод тарь­санд дүйцүүлсэн гэсэн үг. Тэгэхээр 2021-2025 онд тарьсан модны тоо, хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн хувийг бодитой үзүүлэлт гэж үзэх нь учир дутагдалтай. Үүнээс ч цөөн мод тарьсан байх магадлалтай. Энэ нь манай улс олон улсын өмнө хүлээсэн үүргээ биелүүлэхийн тулд цаашид өмнөхөөсөө хэд дахин их хичээл зүт­гэл гаргах шаардлагатайг нотолж байна. 

Монгол Улс 2030 он гэхэд тэрбумаар тоологдох хэмжээний мод тарих амлалт өгсөн нь үндэсний хэмжээнд төдийгүй дэлхийн түүхэнд байгаль орчны чиглэлээр хүлээсэн өндөр хариуцлагатай, геополитик, уур амьс­галын стратегийн хувьд томоохон алхам болсныг Дэлхийн цаг уурын байгууллага болон НҮБ-ын Уур амьсгалын ногоон сан тухайн үед онцолж байв. Цаашлаад энэ нь манай улсын гадаад нэр хүнд, олон улс дахь байр суурь, гэрээ, хэлэлцээрээр хүлээсэн үүрэг хариуцлагатай шууд холбогдоно гэдгийг ч дотоодын судлаа­чид анхааруулах, шүүмжлэхийн завсарт өч­нөөн хөндсөн билээ. Хэрэв Монгол Улс тэр­бум мод тарих амлалтаа биелүүлж чадвал Па­кистаны “Тэрбум модны цунами”, өмнөд хөршийн “Их ногоон хэрэм” зэрэг ойжуулалт, нөхөн сэргээлтийн санаачилга шиг олон улсад сайн жишиг болж, байгаль орчин хамгаалах, уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах дэлхий нийтийн тэмцэлд манлайлах үүрэгтэй тоглогч гэсэн “өв” үлдээнэ. Үүнийг дагаад олон улс дахь нэр хүнд өсөж, орчин үед хамгийн их яригдаж буй уур амьсгалын дипломат харилцаа, ногоон зөөлөн хүч, өрсөлдөх чадвар зэрэгт онцгой ач холбогдолтой гэнэ. Тодруулбал, олон улсын зах зээлээс хөрөнгө оруулалт татах, байгаль орчны конвенцын болон тулгамдсан асуудлаарх томоохон хурлуудад давуу эрхтэй оролцох, үндэсний хэмжээнд амжилттай хэрэгжүүлсэн төсөл, хөтөлбөрүүдээ өргөжүүлэх боломж бүрдэх нь. Харин амлалтаа биелүүлж чадахгүй тохиол­долд Туркийн “Ирээдүйдээ амьсгал бэлэглэе”, Африкийн “Ногоон хэрэм” хөтөлбөр шиг муу нэртэй үлдэж ч болзошгүй. 

Туркчүүд ганцхан өдрийн дотор 11 сая мод тарьж, Гиннесийн дээд амжилт тогтоох то­моохон аяныг төр засгийнхаа санаачилгаар 2019 онд өрнүүлжээ. Гэтэл сүр дуулиантайгаар тарьсан олон мянган модных нь 90 гаруй хувь нь хэдхэн сарын дараа хатаж үхсэнийг тус орны Ойн аж ахуйн үйлдвэрчний эвлэл олон улсад зарласнаар амжилт нь бүтэлгүйтсэн аж. Байгаль орчны салбарын, тэр дундаа ойн ажил ямар нарийн тооцоо судалгаа, арчилгаа хамгаалалт, байнгын хяналт дор үргэлжилдгийг дэл­хий нийт энэ үйл явдлаас ойлгож авчээ. 

Харин Сахарын цөл тэлж буйг зогсоохын тулд Африкийн 11 улс дамнасан 8000 км урт, 15 км өргөн ногоон зурвас байгуулж, 2030 онд 100 сая га газрыг ойжуулах амлалт нь Сахелийн бүс нутаг дахь улс төрийн хурцадмал асуудал, зэвсэгт мөргөлдөөн, хөтөлбөр хэрэгжүү­лэгч­дийн уялдаа холбоогүй байдлаас болж үндсэндээ гацчихаж. Одоогоор төслийн биелэлт 20 хүрэх­гүй хувьтай байгаа бөгөөд арчилж хам­гаалах­гүй орхисноос олон мянган мод үхүүлжээ. Үүнийг “хэт дэвэргэн санаачилга” хэмээн СOP17-гийн үеэр муугийн жишээ бол­гож олон улсын байгууллагынхан ярив. Эдгээр үйл явдал нь бодит үр дүнг чухалчлах биш, хийсвэр үзүүлэлт, тооны араас хөөцөлдвөл, шинжлэх ухааны үндэслэлтэй бус, сэтгэл хөөрөлд автсан амлалт дэвшүүлбэл ямархуу үр да­гаварт хүрдгийг дэлхий дахинд харуулж байна. Бид амлалтаа буцааж болохгүйгээс хойш ажил хэрэг болгохын төлөө зүтгэхээс өөр зам үгүй. 

Манай улс тэрбум мод тарих амлалтаа биелүүлж чадах уу. Ойн газрынхан энэ асуултад “Тэрбум мод” үндэсний хөдөлгөөнийг есөн жилийн хугацаанд гурван үе шаттай хэрэгжүүлэхээр төлөвлөсөн. 2021-2024 онд төслийн бэлтгэлийг хангасан бол 2025-2027 онд идэвхжүүлж, 2028-2030 онд эр­чим­жүүлэх ажлуудыг хийнэ” гэж хариулсан юм. Ха­рин тус газрын Ойн нөхөн сэргээлтийн хэлт­сийн дар­га Б.Ганзориг “Нийтээрээ цөл­жилт­тэй тэм­цэн мод тарих нь дэлхий нийтийн өмнө хү­лээж буй монголчуудын үүрэг” гэд­гийг хүмүүст ойлгуулах нь бидний ажлын бодит үр дүн юм. “Тэрбум мод” үндэсний хө­дөл­гөөний бэлтгэл шатны ажлыг амжилттай хэ­рэгжүүл­сэн бол цаашид үүндээ тулгуурлаад их хэмжээний ойжуулалт хийнэ. Шаардлагатай хү­чин чадал, туршлагаа хуримтлуулсан. Энэ бол бүх нийтийн буюу үндэсний хөдөлгөөн. 

Тий­мээс иргэн бүрийн хичээл зүтгэл чу­хал. Монгол Улсын 21 аймаг, уул уурхайн то­моохон компани, төрийн болон банк сан­хүү­гийн байгуул­лага нийлсэн 80 орчим аж ахуйн нэг­жийн төлөөлөл олон мянган мод тарих үүрэг, амлалт хүлээн ажиллаж байна” хэмээн ярив. 

Төрийн байгууллагынхан цаашид мод тарих үндэсний хөдөлгөөнийг эрчимжүүлэх бодлого баримталж буйгаа ийн илэрхийлэв. Өн­гөр­сөн таван жилд тэд тэрбум мод тарих “бие халаалт”-аа хийсэн бололтой. Үлдсэн хуга­цаанд гол ажлаа нугалах гэнэ. Үнэн л байгаасай гэж найдъя. Мөн Ойн газрын албан ту­шаалтнууд “Манай улс амлалтаа биелүүлж чадах, эсэх нь иргэдийн оролцооноос шалтгаална” гэсэн мессежийг олон нийтэд өгч байна. Тийм ээ, эл санаачилга бол үндэсний хэмжээний томоохон хөтөлбөр мөнөөсөө мөн. Тэр үүднээсээ иргэн бүрд хамаатай нь ч үнэн. Гагцхүү үүнийг үндэсний хэмжээнд нэгдсэн бодлого, төлөвлөгөө, удирдлагаар хан­гах үүр­гийг та бүхэн хүлээж байгааг ч энэ таш­рамд са­нуулъя. Монгол Улсын Ерөн­хий­лөгч У.Хүрэл­сүхийн санаачилгаар хэ­рэг­жүүлж буй “Тэрбум мод” үндэсний хө­дөлгөөний зо­рилт одоогоор тэнгэрт байна. Үүнийг тэнд нь үлдээх үү, газарт буулгах уу гэдэг нь хөтөл­бөр хэ­рэг­жүүлэгчдээс буюу тө­рийн бай­гуул­ла­гын­хан та бүхнээс ихээхэн хамаа­рах юм шүү.