“Гарал үүсэл”-ээрээ гадуурхагдсан хүүхдүүд 

ЖИШЭЭ 1 

Өмнөговь аймгийн Гурвантэс сумын малчин Д.Анааеэ 

Би 6-15 насны дөр­вөн хүү­хэд­тэй. Э­нэ намар хамгийн ба­га минь нэг­дүгээр ан­гид элссэн. Хүүх­дүүдээ өндөр боловсролтой болгох нь нөхөр бид хоё­рын зо­рил­го. Зөв хүмүүжүүлж, Мон­голдоо хэрэгтэй мэргэжил эзэм­шүүлэх сэн гэж хү­сдэг. Тиймээс хүүхдээ най­ман настайд нь нэгдүгээр ангид оруу­лахыг зөв­шөө­рөхгүй. Үеийнхэн нь зургаан настайдаа сургуульд орж бай­хад малчны хүү­хэд яагаад хоёр жилээр хойш суу­на гэж. 

Манайх сумын төвөөсөө өвөл 150, зун, намар, ха­вартаа 60 орчим км-ийн зайд нутагладаг. Мэ­дээж ийм зайнаас хүүхэд сургуульдаа өдөр бүр явах бо­ломжгүй учраас сумын төвд гэр бариад амь­дарч байна. Отор нүү­дэл хийх үе­дээ хүүхдээ сургуулийн до­туур байр, айлд байлгаж үзсэн. Хүүхэд аав, ээжийгээ са­наж, сэтгэлээр у­нах, хичээлээ ойлгохгүй байх зэрэг бэрхшээл гардаг. Иймд хэн нэг нь хүүх­дүүдтэйгээ хамт байх нь зөв гэсэн шийдэлд хүрсэн. Одоо хуульд нэ­мэлт, өөрчлөлт о­руулж, нэг, хоёрдугаар ангийн хүүх­дэд цахимаар хичээл заах гэж буйг дэмжихгүй. Өглөө га­раад л орой орж ирдэг малч­дад тийм цаг, бас хичээл заах ур чадвар, мэдлэг байхгүй шүү дээ. Харин зуны гурван сард явуу­лын багш ажиллуулдаг бол сайхан. 

ЖИШЭЭ 2 

Хэнтий аймгийн Хэрлэн сумын малчин С.Начмаа 

Том хүү минь одоо 18 настай. Нэгдүгээр ан­гид ороход нь эмээ нь да­гаад аймгийн төвд амьдар­сан. Ха­рин хоёр дахь хүү­гээ сур­гуульд оро­ход нь би өөрөө хамт байж нө­хөр малаа хараад сумдаа үлдсэн юм. Хүүх­дүүдээ ч, ма­лаа ч орхиг­дуулалгүй бо­лоод л байна. Гэ­тэл УИХ-ын ги­шүүд ямар ч су­далгаа, ба­римтгүйгээр, хүүхэд нь хол сурдгаас болж мал­чин гэр бүл салж бай­гаа мэтээр ярих юм. Гэр бүл салах нь хоёр хүний л асуу­дал байх. Хо­тод ч ял­гаагүй хосууд сал­даг шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл, хүүхдээ да­гаж эхнэр нь төв газар бараадсанаар нө­хөр нь ар­хинд орж, эцэстээ салж сар­них­даа тул­даг, иймээс малч­дын хүүхдийг хо­жуу сургуульд оруулна гэж ярих нь хэт ө­рөөс­гөл. Үүнийгээ бүр хуульчлах гэж бай­гааг дэмжихгүй. Ингэлээ гээд гэр бүл са­лахгүй гэх нотолгоо бий юү. Хүүхдийг нь золиосолж, малч­даа бодсон мэт дүр ү­зүүлэх нь хорлож буй хэрэг. 

УИХ-ЫН ГИШҮҮД ХҮҮХДЭЭ ЦАХИМААР СУРГАХ БАЙСАН УУ 

Р.Сэддорж нарын УИХ-ын гишүүд Сур­гуу­лийн өмнөх болон ерөнхий бо­ловс­ро­лын ту­хай хуульд нэмэлт, өөрч­лөлт о­руу­лах тухай хуу­лийн төс­лийг энэ оны зур­гаа­дугаар сард өр­гөн барьсан. Тэд­ний­хээр малч­ны хүүх­дүүдийг най­ман нас­тайгаас нь сур­гуульд оруулах юм гэ­нэ. Тодруулбал, уг хуулийн төслийн 4.7-д “Мал­чин эцэг, эх, ас­ран хамгаалагч, хар­галзан дэм­жиг­чийн хүсэлтийн дагуу ту­хайн онд найман нас хү­рэх хүүхдийг е­рөн­хий боловсролын сур­гуульд эл­сүүлэн су­ралцуулж болно”, 4.9-д “Энэ хуу­лийн 4.8-д заасан зайн болон ца­хим сургалтад хам­рагд­сан малчин өр­хийн хүүхдийг гу­рав­дугаар ангиас эх­лэн тан­хи­мын сур­гал­тад үргэлжлүүлэн сур­га­на” гэ­жээ. Ямар үн­дэслэлээр ийм зүйл, заалт о­руулах болс­ныг хуулийн үзэл баримтлалаас нь у­хаад олсонгүй. Хууль санаачлагчдын гар­гасан тайлбарт хэч­нээн малчин ин­гэж хүс­сэн нь то­дор­хой­гүй бай­на. “Мал­чин өр­хийн хүүхэд зур­гаан наснаас сур­гуульд су­ралцах нь тэд­ний хувьд, ялан­гуяа малч­дын амьд­ралд хүндрэл бэрх­шээл үүс­гэж, нэг гэр бүл хоёр талд, ту­хайлбал, сур­гуульд ор­сон зургаан наст­наа эхнэр нь харж, сумын төвд у­даан хуга­цаагаар суус­наар бусад­тай гэр бүл бо­лох, нөхөр нь уу­лын мухарт ган­цаараа архи ууж, ул­маар салж байна” гэ­сэн барьцгүй тайл­ба­раас өөр су­далгаа, но­толгоо алга. Дээрх шалт­гаа­наар хэч­нээн гэр бүл салав. Малчид “Амьдрал хэ­цүүдлээ” гээд хүүхдээ сур­гууль зав­сар­дуулсан хэ­дэн тохиолдол бай­на вэ. Үүнд хариулт өгөхгүй хэр­нээ малч­дын хүүх­дийг ялгаварлан гадуурхсан хуу­лийг батлуулахаар улайрахын учир юу вэ. Эрх ба­ригчид өөрсдийнхөө хүүхдийг ийм шалт­гаа­наар сургуульд оруулахаас цаар­га­лах байсан уу. 

Сургуульд нь ойртуулах бус, хол­дуулах гэ­сэн ийм бодлогыг хуульчилж болох­гүй хэмээн УИХ­-ын зарим гишүүн, ир­гэд эсэргүүцэж буй. Ту­хайлбал, УИХын гишүүн Х.Баасанжаргал “Бид “Ко­вид­- -19”-өөс маш үнэтэй сургамж авсан. Тан­хи­мын сургалтыг гэрээр болон ца­хи­маар ор­луулах боломжгүйг ойлгосон. Хам­гийн их хоц­рогдолд орсон нь бага ан­гийн­хан. Үү­нийг о­доо ч нөхөж чадаагүй. Ца­хим сур­галтыг хо­тын хүүх­дүүдэд “то­хи­ромжгүй” гэсэн бол малч­ны­хад “хан­галт­тай” гэж үзэх ёсгүй. Монгол хүү­хэд бүр хаа­на амьдардгаас үл хамааран тэгш, ча­нар­тай бо­ловсрол эзэмших эрхтэй” гэв. Цар тах­лын үед су­рагчдын боловсрол маш их хоц­рогдсоныг хэн хүн­гүй мэд­дэг. “Ца­гаан тол­гой”-н үсгээ ч бүрэн ү­зэж ча­даа­гүй хөл хо­ригд­сон хүүхдүүд өд­гөө зөв би­чиж ча­дахгүй, унш­санаа ч ойл­гохгүй бай­гааг багш нар хэлдэг. Ца­хим хэлбэрт шил­жүүлс­нээр хүү­хэд бүр ижил түв­шинд су­рал­цаж чадаагүй гэсэн үг. 

Ялангуяа мал­чид, үндэстний цөөнхийн хүүх­дүүд хам­гийн их хохирсон гэдэг. “Бүх ний­тийн бо­ловсролын төлөө” ТББ­-аас хийсэн судал­гаа­гаар цар тах­лын үед дэд бүт­цэд холбогдоогүй 178 мянга ор­чим хүүхэд ямар нэгэн байдлаар бо­лов­с­ролд хам­рагдаагүй гэ­сэн дүн гарсан юм. Су­рагчид бо­ловсролын хоц­рог­долд өр­төөд зог­сох­гүй, ний­гэм, сэтгэл зүйн асуу­д­ал тулгарч, хоол тэ­жээ­лээр ду­таг­даж, гэр о­рон­доо, олон ний­тийн газарт аюул эрс­дэлд өртөж байс­ныг мартах ёс­гүй. Тухайн үеийн Боловсрол, шинж­лэх ухааны сайд Л.Энх-Амгалан 100 хувь тан­химаар хи­чээл­лэх нь зүйтэй гэж байв. Гэтэл о­доо малч­дын хүүхдүүдийг бо­лохоор цахимаар хи­чээллэ гэж байгаа нь боловсролын шинэч­лэл биш, ухралт юм. 

ГЭРЭЭ СОНГОХ УУ, ХИЧЭЭЛЭЭ СОНГОХ УУ 

Манай улсад өнгөрсөн хичээлийн жилд нийт 195 500 малчин өрхийн 170 мян­га орчим хүү­хэд боловсролын бүх түвш­ний байгууллагад су­ралц­жээ. Энэ нь нийт су­ралцагчийн 13.2 хувийг э­зэлж буй. Ерөнхий боловсролын сургуулийн до­туур бай­ранд 34 мянга гаруй хүүхэд амь­дар­даг аж. Тэг­вэл дотуур байрыг хүүх­дийн гэр шиг тух­тай тохижуулж, аюул­гүй бай­дал, хараа хя­нал­тыг нь сайж­руулан, тэнд ажилладаг багш на­рын ца­лин хангамжийг нэмэх зэр­гээр шийдэх бо­ломж­той атал хууль тог­тоогчид үүнийг хүс­сэн­гүй. Хам­гийн хял­бар бөгөөд хү­ний эрхийн мэд­рэмж­гүй “замаар” ийн зүт­гүүлж байна. 

Малчны хүүхэд гэр бүлтэйгээ амь­драх эрх­тэй. Бусадтайгаа ижил боловсрол ч эзэм­ших эрх­тэй. Үүнийг сонголт бол­гож хуульч­лах хэтэрхий туйл­шир­сан хэрэг. Хэнийг ч хохироохгүй шийд­лийг төр бодло­гоор бий болгох ёс­тойгоос биш, най­ман нас хүртэл нь цахимаар сур гээд хэн, хэ­зээ, яаж хэ­рэг­жүүлэх нь тодорхойгүй, ажил­лах нөөц, судалгаагүйгээр “хүчээр” тул­гаж бо­лохгүй. Гэ­тэл бүр Өмнөговь, Дунд­говь аймгийн малчдын хүүх­дийг “туршил­тын туулай” болгохоор зэхэж буй­гаа Бо­ловсролын яамныхан дуулгасан юм. О­лон улсад малчны хүүхдийг сургуульд хо­жуу о­руу­лах замаар шийддэггүй байна. Ха­рин явуу­лын багш, сур­гууль, улирлын сур­галт, зэ­рэг уян ха­тан хөтөлбөр хэрэгжүүл­дэг туршлага цөөн­гүй. Тий­мээс хүүх­дэд ялгаатай байдлаар боловс­рол эзэм­шүүлнэ гэж муйхарлахын оронд эрх ба­риг­чид, УИХ-ын гишүүд толгойгоо ажил­луулбал яа­сан юм. Хамгийн “зал­хуу” ар­гаар боловсруулж, малч­дын нэ­рээр түрээ барьж, “гарал үүсэл”-ээр нь га­дуурхсан эл хуулийн төс­лийг дэм­жиж, ба­тал­чихвал хэ­дэн арван жи­лийн да­раах балгийг нь хэн үү­рэх вэ. 

БОЛОВСРОЛ ТЭГШ, ХҮРТЭЭМЖТЭЙ БАЙХ ЗАРЧМЫГ ЗӨРЧИЖ БАЙНА 

(Хүний эрхийн үндэсний комиссын дарга Д.Сүнжид) 

Хүүх­дэ­дээ ца­хи­маар хи­чээл заа­на гэд­гийг дэм­жих­гүй. Зур­гаан наст­нуу­дыг эцэг, эх нь гэ­рээр сургах нь аав, ээж­тэйгээ хамт, аюул­гүй байх сайн тал­тай ч ний­гэмших а­суу­дал ор­хиг­до­но. Нэг­дү­гээр ан­гид эл­сэхийн тулд заа­вал цэ­цэрлэгт хамруулах ёс­той гэж Бо­ловс­ролын яам­ныхан шаардаж бай­гаа биз дээ. Тэг­вэл яагаад цэ­цэр­лэг ч биш, бүр сур­гуульд о­рох нас нь бол­чихсон хүүхдүүдийг най­ман нас­тайд нь танхимаар сур гээд байгаа юм. Энэ нь хүний эрх, бо­ловс­рол тэгш, хүр­тээмжтэй байх зарчмыг зөр­чиж буй үйлдэл. Ин­гэж туйл­ширч болохгүй. Боловс­рол, эрүүл мэн­дийн сал­барт гэ­нэтийн шийдвэр гар­гаж, огцом эр­гэлт хийснээр хүүхдүүд л хохирдог. Жишээ нь, 1990-ээд онд хос бичигтэн болно гэж мон­гол бичиг рүү шилжсэнээр хө­дөө­ний хүүх­дүүд сур­гууль зав­сар­даж, хо­хирсон шүү дээ. Иймд шинж­лэх у­хаан­чаар хандаж, ба­гийн сур­гууль, эс­вэл, хоёр сар тан­хим, нэг сар ца­хи­маар хи­чээл­лэх зэр­гээр уян ха­тан байд­лаар зохи­цуулж бол­но. Мөн сур­гуу­лийн дотуур байр­нуу­дыг хүү­хэд хам­гаалал, аюулгүй байдал хан­га­сан стан­дар­тын да­гуу тохижуулах, үүнд тө­сөв мөнгө ху­ваа­ри­лах шаардлагатай. Гад­нах ариун цэв­рийн бай­гуу­ламж нь гэрэлтүүлэггүй байх жи­шээ­тэй. Шөнө о­ройн цагаар бие засахад хүр­тэл ай­дас­тай бай­хад эцэг, эх нь хүүх­дэдээ са­наа зовох нь аргагүй шүү дээ. Төр хэн хэнийх нь эр­хийг хө­сөр­дүүлэхгүй, шийдэх гарц хайх ёс­той бо­ло­хоос хял­ба­раар нь эцэг, эх нь өөрөө сур­га гээд ор­хиж бо­лох­гүй. 

НАЙМАН НАСТАЙД НЬ СУРГУУЛЬД ОРУУЛАХ ШИЙДЭЛ БИШ 

(“Хил хязгааргүй алхам” ТББ-ын тэргүүн Н.Баярсайхан) 

-Бага насны хүүх­дээ до­туур бай­ранд амьд­руулж, гэр бү­лийнх­нээс нь хол­дуулах нь малч­дын хувьд са­наа зо­воо­сон а­суу­дал. Гэвч бүх мал­чин хүүх­дээ най­ман настайд нь сур­гуульд оруу­лахыг хүсэж бай­на гэж дүгнэж бо­лох­гүй. Үн­дэс-­ ­ний хэм­жээнд төлөөлөхүйц ха­раат бус су­дал­гааг малч­дын дунд хийх шаард­ла­га­тай. Ма­най бай­гууллага о­лон жил малч­дын дуу хоо­лой болж, тулгамдсан асууд­лыг нь бод­ло­го бо­ловс­руулагчдад хүргэж ир­сэн. Най­ман нас­тайд нь сур­гуульд оруулах нь ший­дэл биш. Ха­рин малч­дад зориулсан уян ха­тан, хүр­тээмж­тэй, гэр бүлд ээлтэй боловс­ролын тог­тол­цоог бий бол­гох нь чухал юм. Ту­хайл­бал, улир­лын нүүд­лийн онц­ло­гийг харгалзан уян ха­тан байд­лаар сур­галтын хуваарьт өөрч­лөлт о­руу­лах, сур­гууль, до­туур байр­ны стан­дар­тыг хүүх­дийн нас, хөгж­лийн хэ­рэгцээнд нийцүүлэн өөрч­лөх, тө­сөв, сан­хүү­жил­тийг нэ­мэх гэх мэт. Ке­ни, Со­мали зэрэг о­ронд багш нар нүү­дэл­чин малчдыг да­гаж, сур­гал­таа я­вуул­даг. Түү­нээс зөвхөн ца­химаар сур­гая гэх хан­галт­гүй. Алслагдсан мал­чин өрхийн ин­тернэт, ца­хил­гаан төхөөрөмжийн хүр­тээм­жийг эхлээд ший­дэх шаардлагатай. Я­вуу­лын багш нар хаа­на, хэ­нийд, хэд хоног хи­чээл заах юм. Багийн төвд эмч ажиллуулж чадахгүй о­лон жил ярь­сан шиг үл­гэр болно. 

ЯВУУЛЫН БАГШИЙН ОРОН ТОО БАЙХГҮЙ 

(МУБИС-ийн Багшийн сургуулийн захирал, доктор, профессор Г.Бямбацэрэн) 

Боловсрол олгоно гэ­дэг зөвхөн хи­чээл заах биш, нийгэмшихүйн а­суу­дал хамт яригд­даг. Хүү­хэд сур­гуульд сурс­наар хамт о­лон­той болж, сууж сурч, дүрэм жу­рамд за­хи­рагдан, хил хязгаараа ойлгож ав­даг. Дэл­хий ний­тэд нийгэмшихүйн сэтгэл хөд­лөлийн бо­ловс­ролын талаар ярьж байна. Али­вааг үйл хэр­гээ­рээ ойлгуулдаг, заадаг. Гэтэл малч­дын хүүх­дийг гэр, гэрт нь хэд гурваар нь сур­га­хаар яаж ний­гэмшиж, хүн болж төлөвших вэ. Үйл явц бол хамгийн чухал. Хүн насан турш­даа су­ралцах зүйлийнхээ 70 хувийг 5-6 насандаа э­зэм­ш­дэг гэж олон ул­сын суд­лаачид үздэг. Ид хөг­жих бо­ломж­той үед нь танхимаар сур­гах хэ­рэгтэй. Сургуулийн өмнөх болон е­рөнхий бо­ловсролын тухай хуульд нэ­мэлт, өөрчлөлт о­руулах тухай хуу­лийн төсөл бол зүгээр л улс төрч­дийн “поп­рол”. Манай ул­сад алслагдсан багт ца­хим хичээл орох нөхцөл, явуулын багш а­жил­лах нөөц байхгүй. Нэг ангид 40-50 хүү­хэд сурч бай­гаа нөхцөлд багш хүрэлцээтэй мэ­тээр ярьж бай­на. Тэгвэл анги 25 хүү­хэдтэй бол­чихвол да­хиад л багшийн дутагдал үүснэ. Ийм бай­хад я­вуулын багш олдохгүй.